Ook journalisten moeten soms seponeren

door Folkert Jensma

Folkert Jensma

voorzitter Raad voor de Journalistiek a.i. (6 november 2015 - 31 augustus 2016)

De absurde grappen van De Speld bleken weer dicht bij de werkelijkheid te zitten. ‘Rambam-verslaggever krijgt zonder problemen spuitje bij euthanasiekliniek’, kopte De Speld een poosje terug. De kliniek was ‘verontwaardigd’ over deze vorm van undercoverjournalistiek: ‘Een verslaggever zonder doodswens op ons afsturen die doet alsof ze toch dood wil, dat is een beetje makkelijk scoren.’ Dat was dus een parodie op het SBS-programma ‘Undercover in Nederland’ van Alberto Stegeman, van wiens werk ik over het algemeen een aanhanger ben.

Maar toen kwam het Openbaar Ministerie met een persbericht met de kop ´Voormalig consulent De Einder niet vervolgd voor advies zelfdoding’, dat over hetzelfde bleek te gaan. Het OM had vrij stevige kritiek op deze aflevering. Nu moet je in het algemeen oppassen met het toepassen van juridische criteria, in dit geval strafrechtelijke, op journalistieke producties. Iets kan maatschappelijk ongewenst of onbehoorlijk zijn – en dus journalistiek relevant – zónder dat de rechter dat per se als strafbaar of onrechtmatig behoeft te beoordelen. Het OM gaat niet over journalistieke beroepsethiek.

In dit geval was Justitie echter - gealarmeerd door Undercover in Nederland - onderzoek gaan doen naar een consulent die lichtvaardig een 27-jarige Undercover-medewerker met, inderdaad, een doodswens, tegemoet zou zijn gekomen. Zij wilde dodelijke middelen via De Einder ontvangen; de consulent zou te weinig hebben gedaan haar op andere gedachten te brengen, aldus het tv-programma.

Maar, zo constateerde het OM, het ‘uitgezonden materiaal is geen representatieve weergave’ van de gevoerde gesprekken. Strafrechtelijk was er dus niets aan de hand – de consulent gaat vrijuit. Kennelijk heeft Justitie al het beeldmateriaal mogen bekijken. Ik weet niet of Undercover dat vrijwillig afstond of dat Justitie het in beslag nam. Uit dat materiaal bleek volgens het OM dat de consulent de journalist wees op behandelmogelijkheden voor haar depressie, dat er alternatieven zijn voor zelfdoding en dat hij er op ‘aandrong daar gebruik van te maken’.

De consulent en de stichting De Einder zijn dus ten onrechte in een kwaad daglicht gesteld, constateert het Openbaar Ministerie. Dat wordt overigens niet letterlijk gezegd – men blijft angstvallig binnen het kader van het strafrecht. Maar een andere conclusie kan ik toch niet trekken. Ik zie tenminste niet welke misstand er nog over blijft als een pseudopatiënt met doodswens wordt gewezen op behandelmogelijkheden, op alternatieven voor zelfdoding en wordt geadviseerd om dáárvan gebruik te maken.

Nu is het OM geen Raad voor de Journalistiek – de betrokken medewerker van De Einder zou er voor kunnen kiezen een klacht in te dienen. Dan kan de Raad een eigen conclusie trekken – materieel is dat dan een ‘second opinion’ na het OM.

Journalistiek is er alle reden om de hoogte van de drempel naar euthanasie te onderzoeken – onlangs veroorzaakte een NTR-documentaire over de Levenseindekliniek nog een publiciteitsgolfje met als trefwoord ´huppakee’. Weliswaar een andere dan de makers beoogden, maar het laat zien dat journalistiek hier een taak ligt. Dat er reden is om dat undercover te doen, kan ik begrijpen. Als een redactie inderdaad aanwijzingen heeft dat er te lichtvaardig dodelijke middelen worden verstrekt, dan kan de journalist als een ‘mystery shopper’ proberen die te verwerven. Maar als dat niet lukt, tsja, dan heb je geen verhaal en dus ook geen item voor je programma. Zie de mislukte poging van RamBam om voetballers tot matchfixing te verleiden.

Undercoverjournalistiek loopt dus een risico uit te lopen op ‘visexpedities’ naar eventuele misstanden, die er niet zijn, of niet zouden zijn als de camera geen rol speelt of de directe behoefte van de makers aan uitzendbaar materiaal.

De undercovertrend roept bovendien tegenmaatregelen op. De Einder en hun beschadigde consulent kunnen overwegen om behalve naar de Raad, ook naar de civiele rechter te stappen om vergoeding te eisen van de geleden reputatieschade. Dat kan voor een redactie behoorlijk in de papieren lopen. En de undercovertechnologie kan natuurlijk ook als tegenmaatregel worden gebruikt. Wie zich tegen undercover aandacht wil wapenen kan standaard alle contacten met het publiek gaan vastleggen, op audio en beeld. Immers, nu was SBS zo vriendelijk al het gedraaide beeldmateriaal niet alleen te bewaren, maar ook af te staan, ter controle aan het OM. Dat valt te prijzen.

Maar andere productiebedrijven en redacties kunnen ook besluiten om voortaan standaard na iedere uitzending al het restmateriaal te wissen. Juist ter beperking van de aansprakelijkheid. Dan wordt het welles-nietes en staan we elkaar binnenkort alleen nog maar te woord als de opname apparatuur draait. Aan beide kanten. En dan krijgen de juristen het pas écht druk; ook aan beide kanten.

Reacties

Nog geen reacties



Wij stellen prijs op een pluriform debat, uw reactie is daarom van harte welkom. Wel hanteren wij een aantal spelregels:

  1. Wij modereren alle reacties vóór publicatie. Daarom kan het soms even duren voordat uw reactie wordt geplaatst. Onbeduidende correcties – zoals taalkundige aanpassingen – leggen we níet eerst aan u voor, ingrijpende wijzigingen wél.
  2. Onderteken uw reactie met uw echte voor- en achternaam en houd u er rekening mee dat uw reactie tot in lengte van dagen op internet toegankelijk blijft. Verzoeken tot verwijdering van eigen bijdragen honoreren wij in principe niet. Dat geldt ook voor het anonimiseren van uw naam.
  3. Houd het beknopt, zakelijk en blijf bij het onderwerp. Reageert u op een andere reageerder, maak dat dan duidelijk in uw bericht (bijvoorbeeld met @naam).
  4. Houd het beschaafd. Reacties die discriminerende uitlatingen, beledigingen of scheldwoorden bevatten, worden niet geplaatst. Dit geldt ook voor reacties die oproepen tot geweld of provoceren.
  5. Het is de bedoeling dat uw reactie de discussie bevordert. Steeds weer hameren op hetzelfde punt heeft geen zin, tenzij met nieuwe argumenten.

Reacties die niet aan deze spelregels voldoen, worden niet geplaatst. Bent u van mening dat een bepaalde reactie van een ander verwijderd moet worden, stelt u ons daarvan dan op de hoogte via raad@rvdj.nl.

Laat een reactie achter
  • Wordt niet openbaar gemaakt