Incidenten uitlokken om nieuws te maken, mag dat?

door Folkert Jensma

Folkert Jensma

voorzitter Raad voor de Journalistiek a.i. (6 november 2015 - 31 augustus 2016)

Drie hoeraatjes voor tv-journalistiek die wat durft. En RamBam, dat zijn van die lekkere rebellen met een camera die graag op het randje opereren. Over zichzelf zeggen ze op ‘eigenzinnige en creatieve wijze’ kwesties aan te pakken ‘die niet kloppen’.

Dit zijn geen stukkenlezers of dossiervreters, maar tv-makers. Vast element is de verborgen camera, het uitlokken van de beoogde misstand of het in de val lokken van de verantwoordelijken. De sfeer is die van een speurtocht – er is actie. De presentatoren komen uit de creatieve sector: artiest, programmamaker, cabaretier, schrijver, journalist. Jong, vlot en allemaal tv-geniek.

RamBam is amusement met journalistieke technieken, of journalistiek met theater- en tv technieken – een hybride dus. Vorige maand vertilde het programma zich aan de heilige koe in Nederland – het betaald voetbal. Kennelijk was de redactie op de bonnefooi spelers uit de KNVB-competitie gaan vragen of zij wedstrijduitslagen wilden manipuleren – door hun gedrag op het veld. Dat is dus verboden – om te beginnen door de KNVB zelf, natuurlijk. En door de wetgever.

Er blijkt ook een meldplicht te bestaan voor benaderde spelers. Wie zo’n uitnodiging tot matchfixing niet meldt, riskeert een disciplinaire straf. Eén speler heeft, voor zover bekend, de KNVB ingelicht.

Niet de ethiek van de voetballerij stond toen ter discussie, maar de ethiek van RamBam. Was dit misschien een typische ´fishing expedition´, een onderzoekstechniek die in de echte opsporing verboden is, althans met talloze waarborgen omkleed? Echte rechercheurs mogen immers niet op de bonnefooi anoniem burgers of bedrijven uitnodigen om de wet te overtreden.

Uitlokking in de opsporing mag alleen als het om iets gaat wat degene om wie het gaat toch al van plan was te doen. Of, in jargon, ‘waar diens opzet toch al op gericht was’. Agenten mogen geen gelegenheid scheppen die er normaal niet is, en zo wetsovertreders gaan fabriceren. Denk aan een lokfiets (met ingebouwde GPS politiezender) die als enige in de hele fietsenstalling niet op slot staat.

Nu zijn journalisten (of tv presentatoren) geen agent. Maar als ze met een verborgen camera en loktelefoontjes toch aan een soort lollige burgeropsporing beginnen, zijn er wel degelijk algemene normen van zorgvuldig handelen die een rol spelen. Of zouden moeten spelen. Ook in de journalistiek (of het entertainment) moet je om te beginnen toch proberen om schade aan een ander te vermijden. Dat is een grondregel in de civil society. Daar is niemand van vrijgesteld.

In de journalistieke ethiek geldt dan nog als uitgangspunt dat je geen incidenten mag uitlokken louter om nieuws te maken. In de Leidraad staat ondubbelzinnig, onder B ‘werkwijze’ : Journalisten maken geen misbruik van hun positie en lokken geen incidenten uit met de bedoeling nieuws te creëren

Nu is de Leidraad niet meer dan een richtlijn, waar programmamakers zich vrijwillig aan kunnen houden. Of niet, natuurlijk. Het hangt er ook van af of RamBam zich als een journalistiek programma beschouwt, of zo wordt beschouwd. De Raad voor de Journalistiek heeft één keer een klacht tegen RamBam behandeld, in 2012. De uitslag was toen ‘onbevoegd’, vooral omdat de Raad het toen geen nieuwsprogramma vond.

Ik vermoed dat het journalistieke gehalte van RamBam sindsdien is gestegen. Maar of de Raad een eventuele klacht, bijvoorbeeld van de spelersvakbond, zou willen beoordelen, is dus niet zeker.

Gebeurt dat wel, dan moet RamBam uitleggen dat er een serieuze verdenking is van matchfixing in Nederland. En dat de spelers die zijn gebeld daar bewust voor zijn uitgekozen; bijvoorbeeld omdat ze er eerder mee in aanraking kwamen of er zich wellicht mee inlieten. Ook een journalistieke ‘onderzoeker’, of ie nu van RamBam is of van Zembla, moet waarmaken dat de misstand die aan de orde wordt gesteld, voldoende ernstig en concreet is om een ‘loktelefoontje’ te mogen plegen.

Datzelfde geldt voor het gebruik van de verborgen camera. Daarin is de Raad overigens soepeler geworden. Van ‘nee, tenzij’ is het inzicht gewijzigd in ‘ja, mits’. Namelijk “wanneer dit noodzakelijk is om een misstand aan de orde te stellen”.

 Als matchfixing in Nederland dus duidelijk een misstand is, en deze speler(s) kon(den) daar redelijkerwijs mee in verband worden gebracht, dan deed RamBam dus niks onoirbaars. Althans, dat kan ik me niet voorstellen. Maar misschien dient de KNVB wel een klacht bij de Raad in – en komt er allerlei nieuwe informatie boven die juist laat zien dat de rebellen van RamBam niet goed hebben nagedacht. En inderdaad vooral een relletje probeerden te trappen, op andermans kosten, waar de kijkers mee geamuseerd moesten worden. Dan zaten ze vermoedelijk fout. Maar dat weten we pas als de Raad heeft geoordeeld.

Een langere versie van dit blog is te vinden op Villamedia.nl, hier

Reacties

Nog geen reacties



Wij stellen prijs op een pluriform debat, uw reactie is daarom van harte welkom. Wel hanteren wij een aantal spelregels:

  1. Wij modereren alle reacties vóór publicatie. Daarom kan het soms even duren voordat uw reactie wordt geplaatst. Onbeduidende correcties – zoals taalkundige aanpassingen – leggen we níet eerst aan u voor, ingrijpende wijzigingen wél.
  2. Onderteken uw reactie met uw echte voor- en achternaam en houd u er rekening mee dat uw reactie tot in lengte van dagen op internet toegankelijk blijft. Verzoeken tot verwijdering van eigen bijdragen honoreren wij in principe niet. Dat geldt ook voor het anonimiseren van uw naam.
  3. Houd het beknopt, zakelijk en blijf bij het onderwerp. Reageert u op een andere reageerder, maak dat dan duidelijk in uw bericht (bijvoorbeeld met @naam).
  4. Houd het beschaafd. Reacties die discriminerende uitlatingen, beledigingen of scheldwoorden bevatten, worden niet geplaatst. Dit geldt ook voor reacties die oproepen tot geweld of provoceren.
  5. Het is de bedoeling dat uw reactie de discussie bevordert. Steeds weer hameren op hetzelfde punt heeft geen zin, tenzij met nieuwe argumenten.

Reacties die niet aan deze spelregels voldoen, worden niet geplaatst. Bent u van mening dat een bepaalde reactie van een ander verwijderd moet worden, stelt u ons daarvan dan op de hoogte via raad@rvdj.nl.

Laat een reactie achter
  • Wordt niet openbaar gemaakt