2018/18 zorgvuldig

Samenvatting

J. Mom, A. Rooijakkers en R. van Brakel, hoofdredacteur van Radio EenVandaag (AVROTROS) hebben met de uitzending “Schrijven over sektes leidde tot pesterijen en intimidatie” niet journalistiek onzorgvuldig gehandeld tegenover de Orde der Transformanten (klaagster). In de uitzending heeft Rooijakkers een live-gesprek gevoerd met Carine Damen over de gevolgen die zij ondervindt van de publicatie van haar boek “Ik was gek van geluk”. Voor de luisteraar is voldoende duidelijk dat de uitzending met name de persoonlijke ervaringen van Damen bevat betreffende de verschillende juridische procedures tussen haar en klaagster. De gemiddelde luisteraar zal hebben begrepen dat klaagster een andere mening is toegedaan, hetgeen Rooijakkers bovendien heeft benadrukt. Daarnaast heeft Rooijakkers Damen in voldoende mate kritisch benaderd, de beschuldigingen van Damen niet tot de zijne gemaakt en deze ook niet als feit gepresenteerd. Dat Damen in het live-gesprek op zeker moment haar woorden ongelukkig heeft gekozen, kan Radio EenVandaag niet worden aangerekend. Gelet op het voorgaande mocht Radio EenVandaag zonder voorafgaand nader onderzoek en toepassing van wederhoor het live-gesprek met Damen uitzenden.

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

Orde der Transformanten

tegen

J. Mom, A. Rooijakkers en R. van Brakel, hoofdredacteur van Radio EenVandaag (AVROTROS)

Mevrouw mr. drs. M.E. Schermerhorn heeft op 8 december 2017 namens de Orde der Transformanten (klaagster) een klacht ingediend tegen J. Mom, A. Rooijakkers en R. van Brakel, hoofdredacteur van Radio EenVandaag (AVROTROS). Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie van klaagster en de heer R. van Brakel betrokken van 22 december 2017 en 23 januari 2018.

De zaak is behandeld op de zitting van de Raad van 23 februari 2018. Aan de zijde van klaagster zijn mevrouw Schermerhorn (lid van de Orde) en mevrouw M.L.A. Baart (bestuursvoorzitter van de Orde) verschenen. Namens Mom, Rooijakkers en Van Brakel (hierna gezamenlijk: Radio EenVandaag) waren mevrouw L. van Noort (samensteller) en de heer J. Kraan (eindredacteur) aanwezig. Mevrouw Braat en mevrouw Van Noort hebben de standpunten van partijen toegelicht aan de hand van notities.

Voorafgaand aan de zitting heeft de Raad de gewraakte uitzending beluisterd.

DE FEITEN

Op 25 oktober 2017 heeft AVROTROS een aflevering van het radioprogramma Radio EenVandaag uitgezonden (hierna: de uitzending) met de titel “Schrijven over sektes leidde tot pesterijen en intimidatie”. In de uitzending sprak A. Rooijakkers met schrijfster C. Damen over de gevolgen van de publicatie van haar boek “Ik was gek van geluk”. Rooijakkers heeft het gesprek ingeleid als volgt:
Carine Damen publiceerde alweer vier jaar geleden een boek met negen verhalen over Nederlandse sektes, bewegingen. Nog altijd achtervolgt dit werk haar, want de sekteleiders laten haar niet los. Achtereenvolgens probeerden De Bron van Christus, Het Noorse Broederschap en de Orde der Transformanten Carine Damen het zwijgen op te leggen. En momenteel is het Rini Stoutjesdijk, directeur van het Bureau voor Toegepaste Sociale Wetenschappen. Carine Damen, welkom. Het is een hele groep die, eh, ja, het zijn allerlei verschillende groeperingen, allerlei namen dus ook. Op die zaak Stoutjesdijk komen we zo terug. Maar eerst even algemeen. Ik was ook toen ik jouw boek weer zo aan het bekijken was eigenlijk best wel verbaasd dat dit soort bewegingen in Nederland voorkomen.”
Hierna geeft Damen in algemene termen uitleg over sektarische groeperingen en de aantrekkingskracht ervan. Vervolgens bevat de uitzending het volgende fragment:

Rooijakkers: “Ja, ja. Nou schreef je dus een boek over eh, nou ja, over verschillende bewegingen, sektarische bewegingen, sektes in Nederland. Daar kreeg je problemen mee, alleen al door daarover te schrijven. Laten we een paar dingen nalopen. Om te beginnen, je schreef over de Orde der Transformanten. Wie zijn dat dan?”
Damen:       “Ja, dat is een groep die oorspronkelijk in Hoeven, in Brabant woonde. Dat waren inderdaad een aantal mensen die elkaar kenden omdat ze allemaal naar dezelfde coach gingen. Die coach, die eh, heeft hun eigenlijk geestelijk heel erg aan hun, aan zich gebonden en eh, die mensen gingen op een gegeven moment bij elkaar in één wijk wonen. En ehm, nou, daar zijn verschrikkelijke dingen gebeurd. Ehm...”
Rooijakkers: “Hoezo verschrikkelijke dingen, waar hebben we het over dan?”
Damen:         “Eh, nou, die mensen werden geestelijk, ja, onderdrukt, he, dus die moesten van allerlei dingen doen van hun leider. Onder andere dus ook seksuele dingen. Mensen moesten ook heel veel geld betalen. Ze werden ook, eh, ja, er werden hele nare geestelijke spelletjes gespeeld met mensen. En ehm, op een gegeven moment is die groep naar Zuid-Limburg verhuisd. Eh, ook na, een heleboel publiciteit hebben ze gekregen, want er zijn ook twee moordaanslagen gepleegd door die groep en waarvan één is in juli 2014 is een jongen veroordeeld voor zes jaar, omdat hij die aanslag heeft gepleegd.”
Rooijakkers: “Hij heeft een moord gepleegd?”
Damen:         “Nou, een aanslag.”
Rooijakkers: “Een moordaanslag. Overleefd.”
Damen:         “Gelukkig is het slachtoffer gewoon daar levend… ja. Maar, en daarna zijn zij verhuisd naar Zuid-Limburg en ze baten daar een kasteel uit, ehm, en ja, de terreur gaat gewoon door op het schoolplein nu.”
Rooijakkers: “En daar schrijf je dan over in je boek. Op welke manier hebben zij geprobeerd dat, of jou te dwarsbomen?”
Damen:         “Er zijn, eh, treiteren, dus ik ben eh, er zijn in Nederland eh is het rechtssysteem zo opgebouwd dat ieder mens zijn recht kan halen en dat is natuurlijk ook een grondrecht van iedere burger. Zij misbruiken dat, dat doen trouwens alle sektarische organisaties, door ehm, ja, een heel bizarre aanklacht in te dienen. Een rechter of een politieman moet daar dat serieus nemen, dus daar zijn mensen dan mee bezig. Nou, wat zij deden was aangifte doen tegen mij wegens smaad. Ben ik door de politie verhoord vijf uur lang. Die politie was heel netjes tegen mij, maar je bent wel vijf uur heel intensief bezig om niks.”
Rooijakkers: “Maar goed, het kan zijn dat zij zich ook, dat zij vonden dat je ook echt smaad pleegde zal ik maar zeggen. Dat ze, dat je hen verkeerd beschreef, dat je dingen schreef die niet klopten.”
Damen:         “Nou, dat ging dan over bijvoorbeeld zo’n interview wat ik nu aan jou geef, dat gaf ik dan aan een andere journalist en dan eh, vonden ze het niet fijn dat ik iets over hun vertelde. Dat is geen smaad.”
Rooijakkers: “Dus het kan ook zomaar zijn naar aanleiding van zo’n interview als dit dat ze weer achter je aankomen?
Damen:         “Ja, misschien. Het zou kunnen. Nou, ze hebben nu alle gratis rechtsmiddelen wel afgehandeld, want ze eh, een artikel 12 procedure heb je geloof ik en je kunt allerlei gratis dingen, dat je nog geen advocaat moet hebben, dat hebben ze allemaal gedaan. Dus ik moest ook als getuige optreden in een rechtszaak en eh…”
Rooijakkers: “Maar het houdt je niet tegen, want je zit hier weer wel.”
Damen:         “Ja, ik vind het heel belangrijk dat deze praktijken in de openbaarheid komen. De openbaarheid is de vijand van de sekte. Ze willen alles toedekken. En ik wil juist alles in de openheid gooien.”
Rooijakkers: “Om dat soort misstanden waar je het eerder over had om die tegen te gaan?”
Damen:         “Ja, er zijn veel mensen slachtoffer en durven er ook niet uit te stappen.”
Rooijakkers: “Een andere zaak waar je in verwikkeld bent, daar is een tussenvonnis heet dat dan, daar heb je gelijk in gekregen in de zaak die Rini Stoutjesdijk tegen je heeft aangespannen. (…)”

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klaagster stelt – samengevat – dat de uitzending ernstige ongefundeerde beschuldigingen aan haar adres bevat, zoals geestelijke onderdrukking, het plegen van moordaanslagen en het uitoefenen van terreur op het schoolplein. Dit is diskwalificerend en onnodig grievend. Klaagster benadrukt dat haar kerkgenootschap geen sekte is. Verder wijst zij erop dat de uitgever het boek van Damen al in november 2014 uit de handel heeft genomen omdat het onjuistheden bevat, waarna Damen het in gewijzigde vorm op haar eigen website heeft gezet. Door dit niet te vermelden heeft Radio EenVandaag onvolledig over de kwestie bericht en het publiek misleid. Hierbij komt dat Damen in een interview heeft gezegd dat zij bij het schrijven emotioneel betrokken is geraakt bij de zogenoemde slachtoffers en zelf heeft geschreven dat zij geen betrouwbare bronnen heeft. Volgens klaagster had Radio EenVandaag het diskwalificerende interview met een partijdige journalist daarom nooit zo mogen uitzenden. Het lichtvaardig beschuldigen van meerdere strafbare feiten had voor de redactie het signaal moeten zijn om grondig onderzoek te doen naar de grondslag van de beschuldigingen. De redactie heeft dat ten onrechte nagelaten. Had zij wel onderzoek verricht, dan was duidelijk geworden dat er voor de ernstige beschuldigingen geen enkele feitelijke grond bestaat. Volgens klaagster zijn de beschuldigingen ten onrechte als feit gepresenteerd, zonder een juiste afweging van belangen.
Verder meent klaagster dat ten onrechte geen wederhoor is toegepast. De redactie heeft op geen enkele wijze contact met haar gezocht. Vanwege de diskwalificerende aard van de uitzending én het feit dat klaagster en Damen met elkaar in conflict zijn, had dat wel gemoeten.
Klaagster concludeert dat eenzijdig, suggestief en feitelijk onjuist – en derhalve tendentieus – over haar is bericht. Hierdoor is zij ten onrechte in een kwaad daglicht gezet. Radio EenVandaag heeft derhalve journalistiek onjuist gehandeld, wat heeft geleid tot reputatieschade voor klaagster. Ter ondersteuning van haar klacht heeft klaagster gewezen op een eerdere conclusie van de Raad inzake de klacht van klaagster tegen een uitzending van het radioprogramma De Ochtend (RvdJ 2016/48).

Radio EenVandaag stelt hier – eveneens samengevat – tegenover dat berichtgeving in andere media over Rini Stoutjesdijk de aanleiding vormde voor de uitzending. De insteek was om met Damen te spreken over de gevolgen van de publicatie van haar boek, die nog steeds voortduren. De uitzending ging dus over de persoonlijke ervaring van Damen bij het schrijven over sektes, en niet over de sektes zelf. In haar boek heeft Damen verslag gedaan van haar jarenlange onderzoek naar sektarische bewegingen in Nederland. Het onderzoek en de publicatie zijn bij verschillende organisaties niet in goede aarde gevallen; onder andere klaagster heeft stappen tegen Damen ondernomen. De ervaringen van Damen zijn van journalistiek belang; zij werpen licht op omstandigheden waardoor de kritiek- en informatiefunctie van de journalistiek soms onder druk komt te staan.
Volgens Radio EenVandaag betrof de eerdere zaak van klaagster bij de Raad een uitzending van een andere orde. In dit geval moet er onderscheid worden gemaakt tussen de uitlatingen van de gast en de presentator die haar interviewt. Rooijakkers heeft zich de uitingen van Damen niet eigen gemaakt, maar kritische vragen gesteld en Damen verzocht haar antwoorden verder toe te lichten.
Radio EenVandaag betwist dat zij nader onderzoek had moeten verrichten en wederhoor had moeten toepassen. Klaagster en Damen hebben al jarenlang een verschil van mening over de inhoud van en de bronnen in het boek van Damen. Daarbij is essentieel dat de uitingen van Damen in de radio-uitzending niet nieuw zijn voor klaagster. Damen heeft de uitlatingen in verschillende andere media gedaan, waartegen klaagster al dan niet succesvol heeft geageerd. Nu de mening van klaagster hierover bekend was, was er geen noodzaak om alsnog naar die mening te vragen. Een deel van de uitingen is ook in het boek behandeld, en klaagster heeft dat niet willen of kunnen rectificeren. Een ander gegeven is dat het programma live wordt uitgezonden, waardoor niet precies bekend is wat een gast ter plekke zal zeggen. In dit verband merkt Van Noort op de zitting op dat de woordkeus van Damen ten aanzien van de moordaanslagen ongelukkig is geweest: “door die groep” had moeten zijn “door een ex-lid van de groep”. Nadat zij heeft gezegd dat het om een jongen gaat die is veroordeeld, heeft Rooijakkers doorgevraagd waarna Damen haar uitlating heeft genuanceerd. Bovendien heeft Rooijakkers recht gedaan aan het verschil van inzicht tussen Damen en klaagster, dat overigens ook in het boek is opgenomen. Van misleidende berichtgeving is geen sprake. Dat wat over de inhoud van het boek is besproken, komt nog steeds in de huidige versie voor. De rechter heeft (nog) niet onherroepelijk vastgesteld dat die inhoud onrechtmatig is.
Radio EenVandaag vindt dat zij zorgvuldig heeft gehandeld en dat geen aanleiding bestond voor rectificatie.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

De Raad stelt allereerst vast dat de uitzending duidelijk als onderwerp had: de gevolgen die Damen heeft ondervonden en nog ondervindt van de publicatie van haar boek. Gezien de opzet van de uitzending – een interview met vraag en antwoord – en de toon ervan, zijn de bedoeling en de aard van de daarin opgenomen informatie voor de luisteraar voldoende duidelijk: de uitzending behelst met name de persoonlijke visie van Damen en feitelijke verslaglegging staat niet voorop.

De uitzending van Radio EenVandaag is dan ook zowel qua inhoud als qua opzet anders dan de uitzending van De Ochtend, waarover de Raad zich eerder heeft uitgesproken (RvdJ 2016/48). In die uitzending was naar aanleiding van het jaarverslag van Sektesignaal.nl aandacht besteed aan de opsporing van sektes. In dát kader was Damen, in een vooraf opgenomen reportage, als (vermeend) deskundige aan het woord gelaten over klaagster.

In dit geval is relevant dat de persoonlijke ervaringen van Damen betrekking hebben op de verschillende juridische procedures tussen haar en klaagster. De gemiddelde luisteraar zal dan ook hebben begrepen dat klaagster een andere mening is toegedaan. Rooijakkers heeft dit ook nog eens benadrukt met de opmerking: “Maar goed, het kan zijn dat zij zich ook, dat zij vonden dat je ook echt smaad pleegde zal ik maar zeggen. Dat ze, dat je hen verkeerd beschreef, dat je dingen schreef die niet klopten.”
Daarnaast heeft Rooijakkers Damen in voldoende mate kritisch benaderd, de beschuldigingen van Damen niet tot de zijne gemaakt en deze ook niet als feit gepresenteerd. Dat Damen in het live-gesprek haar woorden ten aanzien van de moordaanslagen (“gepleegd door die groep”) wellicht ongelukkig heeft gekozen, kan Radio EenVandaag niet worden aangerekend. Bovendien heeft Damen die uitlating mede door tussenkomst van Rooijakkers genuanceerd.

Gelet op het voorgaande heeft Radio EenVandaag niet journalistiek onzorgvuldig gehandeld door zonder voorafgaand nader onderzoek en toepassing van wederhoor het live-gesprek met Damen uit te zenden.

Relevante punten uit de Leidraad van de Raad: A. en B.3

CONCLUSIE

J. Mom, A. Rooijakkers en R. van Brakel, hoofdredacteur van Radio EenVandaag (AVROTROS) hebben journalistiek zorgvuldig gehandeld.

Zo vastgesteld door de Raad op 14 mei 2018 door mr. Th. Groeneveld, voorzitter, mw. M.J.H. Doomen, L.C. Hauben, ir. B.L. Hooghoudt en mw. drs. J.X. Nabibaks, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.