2016/48 onthouding-oordeel onzorgvuldig

Samenvatting

H. Ganzevoort, R. Heerkens en NPO Radio 1 De Ochtend (KRO/NCRV) hebben in de uitzending “Opsporing sektes in Nederland moet veel beter” op journalistiek onzorgvuldige wijze aandacht besteed aan de Orde der Transformanten (klaagster). In de uitzending heeft journaliste C. Damen ernstige beschuldigingen aan het adres van klaagster geuit. Aangezien Damen met klaagster in conflict was over de inhoud van haar boek, kon zij niet als onafhankelijke, objectieve deskundige worden beschouwd. Het had dan ook op de weg van de omroep gelegen om te onderzoeken of voor de beschuldigingen een deugdelijke grondslag bestond en wederhoor bij klaagster toe te passen. Dit is echter niet gebeurd.
De Raad onthoudt zich van een oordeel over de handelwijze van Damen, nu zij niet op de klacht heeft gereageerd. De Raad kan daarom niet met de vereiste zorgvuldigheid beoordelen of, en zo ja in hoeverre, Damen journalistiek onzorgvuldig heeft gehandeld.
De Raad doet de aanbeveling aan De Ochtend om deze conclusie ruimhartig te publiceren.

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

Orde der Transformanten

tegen

C. Damen, H. Ganzevoort, R. Heerkens en de hoofdredacteur van NPO Radio 1 De Ochtend (KRO/NCRV)

De heer R.D. Kraan heeft op 1 september 2016 namens de Orde der Transformanten te Hoeven (klaagster) een klacht ingediend tegen mevrouw C. Damen, de heer H. Ganzevoort, de heer R. Heerkens en de hoofdredacteur van NPO Radio 1 De Ochtend (KRO/NCRV). Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie betrokken van klaagster en de heer Ganzevoort, eindredacteur, van 19 september 2016 en van 18 en 20 oktober 2016.

De zaak is behandeld op de zitting van de Raad van 21 oktober 2016. Namens klaagster zijn daar de heer mr. F.J.H.M. Berndsen (advocaat), mevrouw M.L.A. Baart (voorzitter bestuur van klaagster) en mevrouw M.E. Schermerhorn (lid van klaagster) verschenen. Aan de zijde van de omroep waren de heren Ganzevoort en Heerkens aanwezig. Mr. Berndsen heeft het standpunt van klaagster toegelicht aan de hand van een notitie.

DE FEITEN

Op 3 maart 2016 is een aflevering uitgezonden van het radioprogramma De Ochtend met de titel “Opsporing sektes in Nederland moet veel beter”. De uitzending is ingeleid als volgt:
“Een warm bad dat langzaam maar zeker verandert in een koude douche, zo ervaren mensen het die in een sekte terechtkomen, wat er op hen afkomt en wat er met hen gebeurt. In 2012 riep de toenmalige minister Opstelten een meldpunt in het leven, waar mensen naartoe kunnen bellen die misstanden bij sekten willen melden. En Carine Krijnen werkt bij Sektesignaal, dat is dat meldpunt, en geeft leiding aan de mensen die dus slachtoffers of betrokkenen te woord staan.”
Hierop volgt een gesprek met mevrouw Krijnen over het jaarverslag van Sektesignaal.nl, dat door de interviewster wordt afgesloten als volgt:
“U [mevrouw Krijnen] kunt vanuit uw functie van het meldpunt geen namen noemen van bepaalde sektes. Wij zijn zelf wel op pad gegaan. Onze verslaggever Roy Heerkens die ging naar Carine Damen. Zij schreef een boek over sektes.”
Daarna wordt de volgende reportage uitgezonden, die betrekking heeft op klaagster.
Damen:
We lopen hier in een park met allemaal mooie villa’s, mooie grote witte villa’s met grote tuinen daarachter. De tuinen komen allemaal op elkaar uit. Het ziet er heel erg gezellig uit, ook heel mooi. En niemand zou verwachten als je hier zo loopt dat er verschrikkelijke dingen achter de voordeur hier gebeuren. En toch is dat zo.”
Gedragen vrouwenstem:
“Hoe kijk jij tegen jouw voorbeeld aan? Ben jij juist blij met het voorbeeld wat aan jou is gegeven of probeer je je er toch tegen af te zetten?”
Damen:
“Want hier woont de Orde der Transformanten en dat is een groep waar toch heel veel misbruik plaatsvindt.”
Gedragen vrouwenstem:
“Probeer je je eigen destructieve routines vast te blijven houden?”
Damen:
“Er is veel seksueel misbruik ook in de groep. Dat, ehm, ja, veel vrouwen die werden bij eh, hebben seks gehad met de coach en waar ook, eh, heeft hij bepaald van, met van leden wie met wie naar bed moest.”
Heerkens:
“Ook sprake van financiële uitbuiting hier?”
Damen:
“Er is hier ook financiële uitbuiting. Mensen moesten behoorlijk betalen voor die coaching en ook een deel van hun salaris ook aan de groep geven. Ja.”
Een mannenstem:
“Je hebt geen vriendjes op school, je hebt niet dit of je gaat niet mee met schoolreisjes, je gaat, ehm, dus alle activiteiten die je als kind onderneemt of wat dan ook, dat is allemaal met broeders en zusters.”
Heerkens:
“Egbert Kobus wordt geboren in een nog altijd bestaande sekte.”
Een mannenstem:
“Dan moest je mee naar boven en dan eh, dan eh dan werd op de overloop, laat ik het maar zo zeggen, dan werd je ernstig toegesproken. Je hebt nou het woordje ‘stom’ gezegd, en daar krijg je 10 stokslagen voor. En daarna dan vraag je om vergeving en dan heb je weer een rein hartje. Weet je wel, dat soort dingen. Dat is, eh, dat is gewoon pure mishandeling, maar ik bedoel op dat moment besef je dat niet.”
Heerkens:
“Hij wordt financieel uitgebuit, maakt zijn hele salaris over aan de Noorse Broeders. Op zijn 18e ontdekt hij dat hij homoseksueel is. Hij komt in conflict met zijn geloof.”
Een mannenstem:
“Ik ben, eh, ik heb, omdat dat totaal onbespreekbaar was binnen het geloof omdat dat, ja, je krijgt dat zo ingeprent dat dat zo’n grote duivelse zonde is, dat je, dat ik ben gewoon vertrokken. Ik heb een brief op de tafel neergelegd en ben vertrokken uit huis.”
Heerkens:
“Pas op zijn 23ste stapt hij er echt uit.”
Een mannenstem:
“Je beseft dan op dat moment dat de breuk totaal is, omdat, eh, je zult dan niet meer contact hebben met die omgeving waar je in opgroeide. Dus ik stond totaal alleen.”
Heerkens:
“Maar de beschadiging is groot. Zijn hele leven worstelt Egbert Kobus met zijn verleden.”
Egbert Kobus:
“Ja, er bestaat nu wel zoiets als Sektesignaal of zo iets dergelijks, maar ik denk dat het een hele grote stap is voor mensen om zich daar te melden. Want het is, het is ook heel overduidelijk dat, eh, er zijn maar heel weinig mensen die echt uit een sekte gaan die er ook over willen praten. De schaamte is groot en eh, er zijn heel wat mensen die beschadigd uit zo’n sekte komen, die natuurlijk dermate beschadigd zijn en die er ook niet over willen praten.”
Heerkens:
“Carine Damen schreef het boek ‘Ik was gek van geluk’, waarvoor zij vele slachtoffers interviewde. Zij weet heel goed hoe de sektes opereren.”
Damen:
“En dan is het een hele warme fijne groep, waar je alleen maar fijne dingen meemaakt en waar zo’n coach precies zegt hoe het moet. En het werkt ook allemaal. Dus mensen worden er heel gelukkig van.”
Heerkens:
“Totdat dat warme bad verandert in een koude douche.”
Damen:
“Ja, eigenlijk word je ook gepest, dus dan wordt er steeds meer gezegd van jij bent helemaal niks, want jij gelooft niet genoeg in mij, en jij bent een stoorzender in deze groep, jij maakt de andere mensen ongelukkig, en dan voelen mensen zich heel klein en dan willen ze eigenlijk alles doen om weer lekker in die fijne, warme groep te komen. En dan gaan ze nog meer hun best doen. En dan, soms worden ze dan ook ineens weer omhoog gestoken en denken ze oh gelukkig, ik ben niet meer de pispaal. En dat is dan weer iemand anders. En zo word je dus eigenlijk gegijzeld door de sfeer in zo’n groep en door de omgangsvormen. Je moet er heel veel moeite voor doen om dat fijne geluksgevoel weer te krijgen.”
Hierna sluit de interviewster de reportage af en vervolgt zij het gesprek met mevrouw Krijnen.

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

De Orde der Transformanten voert – kort samengevat – aan dat in de uitzending zonder deugdelijke grondslag criminaliserende beschuldigingen zijn geuit door Damen, die in deze kwestie emotioneel betrokken en dus niet onafhankelijk is. Klaagster wijst erop dat deze beschuldigingen niet zijn opgenomen in het boek van Damen, waarover een juridische procedure is gevoerd bij het Gerechtshof in Den Bosch. Damen is in die procedure niet vrijgesproken. Het betrof een zogeheten artikel 12-procedure, waarbij klaagster bezwaar maakte tegen de beslissing van de officier van justitie om niet tot vervolging van Damen over te gaan. De beschikking van het Hof werd drie weken ná de uitzending bekend en kan dus geen reden zijn geweest om af te zien van wederhoor.
Volgens klaagster komt de publicatie van de door Damen geuite beschuldigingen volledig voor rekening van de omroep. De omroep had dus onderzoek moeten verrichten naar de basis van de beschuldigingen en wederhoor had moeten toepassen. Dit is niet gebeurd. Bovendien is de omroep in de uitzending niet duidelijk geweest over de aanpak en opbouw ervan. Tussen de uitlatingen van Damen zijn enkele geluidsfragmenten uit een eredienst van de Orde geplakt, zonder dat kenbaar wordt gemaakt in welke context die fragmenten zijn uitgesproken.
Dit alles brengt mee dat sprake is van eenzijdige en tendentieuze berichtgeving, waardoor de Orde ten onrechte in een kwaad daglicht is geplaatst. Ter zitting voegt zij nog toe dat de Orde geen sekte is, maar een kerkgenootschap.

De omroep stelt – kennelijk mede namens Ganzevoort en Heerkens – dat hoofdonderwerp van de uitzending het jaarverslag van Sektesignaal.nl was, waarvan een vertegenwoordiger aanwezig was in de studio. Insteek van het gesprek was dat er meer misstanden zijn gemeld. De korte reportage over de Orde der Transformanten diende als illustratie bij dat gesprek. De omroep heeft geen wederhoor toegepast omdat de beschuldigingen uitsluitend door Damen zijn geformuleerd en volledig voor haar rekening komen. De omroep heeft haar gevraagd als deskundige, als schrijfster van een boek over sektes. Zij heeft destijds grondig onderzoek verricht en met haar uitspraken refereert zij aan haar boek, dat nog steeds verkrijgbaar is. De omroep wijst erop dat het Gerechtshof te Den Bosch eerder dit jaar Damen naar aanleiding van een klacht van klaagster heeft vrijgesproken. Daarom is het terecht dat Damen als deskundige is opgevoerd; haar verhaal is getoetst en goed bevonden door de rechter. De omroep handelt in deze ook in de geest van de Leidraad van de Raad op het gebied van hoor en wederhoor. Daar komt bij dat het een minimaal onderdeel van de uitzending betreft. Wederhoor toepassen bij klaagster zou de hele opzet van het onderwerp teniet doen. Bovendien heeft Damen al om wederhoor gevraagd voorafgaand aan de publicatie van haar boek, maar dat wilde klaagster toen niet geven. 
Verder betwist de omroep dat de opbouw van de reportage niet duidelijk zou zijn en wijst zij erop dat de fragmenten uit de Ordedienst vrijelijk verkrijgbaar zijn en inhoudelijk niet veel zeggen.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

De Raad stelt voorop dat de (hoofd)redactie van De Ochtend verantwoordelijk is voor de gehele inhoud van de uitzending.

Kern van de klacht is dat de uitzending ernstige, ongefundeerde beschuldigingen aan het adres van klaagster bevat, waarbij is nagelaten wederhoor toe te passen. De Raad zal zich tot die kern beperken.

In de uitzending wordt beweerd dat de Orde der Transformanten zich schuldig zou maken aan seksueel misbruik en financiële uitbuiting. Hierdoor wordt zij ernstig gediskwalificeerd.
Een journalist dient wederhoor toe te passen bij een betrokkene die door een publicatie wordt gediskwalificeerd, ook als die betrokkene in de publicatie slechts zijdelings een rol speelt. Dat de beschuldigingen zijn geuit door een geïnterviewde, maakt dat niet anders.
Daarbij komt dat Damen in dit geval niet als onafhankelijke, objectieve deskundige kon worden beschouwd, nu zij met klaagster in conflict was over haar boek en de daarin door haar over de Orde geuite beweringen. Niet aannemelijk is geworden dat de uitlatingen die Damen in de uitzending heeft gedaan over (vermeend) seksueel misbruik en financiële uitbuiting, voorafgaand aan de uitzending door een rechter op de inhoud zijn getoetst en rechtmatig zijn bevonden.

Het had dan ook op de weg van de omroep – daaronder begrepen Ganzevoort en Heerkens – gelegen om te onderzoeken of voor de door Damen geuite beschuldigingen een deugdelijke grondslag bestond en wederhoor bij klaagster toe te passen. Niet staat ter discussie dat de omroep het een noch het ander heeft gedaan.

Dit leidt tot de conclusie dat H. Ganzevoort, R. Heerkens en NPO Radio 1 De Ochtend (KRO/NCRV) journalistiek onzorgvuldig hebben gehandeld.

Voor zover klaagster specifiek heeft geklaagd over de handelwijze van Damen onthoudt de Raad zich van een oordeel. Damen heeft niet persoonlijk op de klacht gereageerd en uit de reactie van de omroep kan niet worden opgemaakt, dat die mede namens Damen is opgesteld. De Raad kan daarom niet met de vereiste zorgvuldigheid beoordelen of, en zo ja in hoeverre, Damen journalistiek onzorgvuldig heeft gehandeld.

Relevante punten uit de Leidraad van de Raad: A., B.3 en C.
Relevante eerdere conclusies van de Raad: RvdJ 2015/17, RvdJ 2011/11 en RvdJ 2006/56
Relevant artikel uit het Reglement voor de werkwijze van de Raad: artikel 9 lid 4

CONCLUSIE

H. Ganzevoort, R. Heerkens en NPO Radio 1 De Ochtend hebben journalistiek onzorgvuldig gehandeld. De Raad onthoudt zich van een oordeel over de handelwijze van C. Damen.

De Raad doet de aanbeveling aan De Ochtend om deze conclusie integraal of in samenvatting te publiceren.

Zo vastgesteld door de Raad op 23 december 2016 door mr. Th. Groeneveld, voorzitter, S. Kuijper, mw. H.M.M. Nietsch, A. Olgun en mw. J.R. van Ooijen, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.
 



Publicatie door NPO Radio 1 De Ochtend d.d. 13 januari 2017

"Rectificatie 'Opsporing sektes in Nederland moet veel beter'"