Journalistiek en de ramp: wat zou je willen als het om jou ging?

door

Hans Laroes

voorzitter Raad voor de Journalistiek (5 maart 2013 - 5 november 2015)

‘Het kan nog erger. Er zijn ‘journalisten’ die nabestaanden bellen, doen alsof ze van Malaysia Airlines zijn om zo info los te krijgen. #MH17’

Ik lees het op Twitter. @EllenNGNG, die een door de vliegramp van vorige week getroffen familie helpt, stelt het aan de orde. Ze oogst verontwaardigde reacties, vanzelfsprekend.
Er is vaker en meer verontwaardiging, en soms bieden individuele journalisten of redacties hun excuses aan, bijvoorbeeld nadat men via Twitter de weinig gevoelvolle vraag stelde: ‘Kent u iemand die aan boord zat van MH-017, het neergestorte vliegtuig’ (EenVandaag).

Twitter is heftig, hard en veroordelend, zeker op dit soort momenten. Bij een ramp als deze zijn er honderden slachtoffers, duizenden nabestaanden in familie-, werk- en vriendenkring, en een heel land dat zich getroffen weet door een gebeurtenis die te bizar en wreed is om voorstelbaar te zijn. Zo’n gebeurtenis stelt duidelijke eisen aan de journalistiek, aan journalisten, aan hun keuzes en gedrag.

Privacy is in het geding, en respect.

De laatste keer dat er zo’n heftige storm opstak was bij een andere vliegramp, die in Tripoli. Het ging vooral over Ruben, de enige overlevende. Ik werkte toen bij NOS-Nieuws. Wij brachten beelden van hem op tv; de Telegraaf drong via de telefoon tot hem door en interviewde hem.
Er was veel opwinding en veel discussie. Ik heb toen, als hoofdredacteur van NOS- Nieuws, de Raad voor de Journalistiek gevraagd op eigen initiatief uitspraak te doen.

De Raad vond het gebruiken van het beeld “in dit geval (is) gerechtvaardigd door de uitzonderlijk grote nieuwswaarde en zeggingskracht van het beeld van de enige overlevende van de vliegramp bij Tripoli. Het beeld van de kleine jongen Ruben symboliseert niet alleen de uitzonderlijke tragedie, maar tegelijk de hoop van het overleven.’’
Ruben bellen, en dat telefoongesprek ook publiceren, vond de Raad ontoelaatbaar.
Er zijn meer opvattingen van de Raad over privacy bij rampen, en in alle gevallen gaan ze uit van grote terughoudendheid. Niet een absoluut verbod. Rampen brengen rauwe beelden met zich mee en die zijn, hoewel onaangenaam, soms noodzakelijk om te vertellen wat er aan de hand is.
De keuzes, de wijze waarop, daar gaat het om.

Ik heb grote waardering voor de verslaggevers, cameramensen en fotografen ter plekke. Zij behoren tot de eersten die zien wat er is gebeurd. Zij gaan, vaak met hulpverleners, een soort van hel in. Ze zien, ze voelen, ze ruiken, ze ervaren wat er net is gebeurd. Ze zien de slachtoffers en worden in een onwerkelijke situatie geacht met professionele distantie maar met empathie te tonen wat er is gebeurd. Ze weten dat hier, in Nederland, sommige mensen, familieleden, vrienden via hen voor het eerst horen hoe verschrikkelijk het nieuws zich ontwikkelt.

Het grote verschil met vroeger is dat journalisten bijna nooit meer de eersten zijn die met de verhalen komen en dat hun keuzes –vooral om dingen niet te vertellen en beelden niet te laten zien- hele andere keuzes zijn dan door anderen op internet worden gemaakt.
Kort na de ramp kwamen de eerste beelden van Nederlandse paspoorten binnen. Russen bladerden er doorheen, je zag foto’s en namen. Sommige van de beelden werden meteen door nieuws- en informatiesites, en individuele twitteraars, doorgetwitterd.
Ik zei er wat van, en kreeg onmiddellijk de wind van voren.
Toen ik later een opmerking maakte over ander beeld en een ongelukkige tweet van een verslaggever, kreeg ik te horen ‘generaal van een fatsoensleger’ te zijn.
Toen ik het over ethiek had zei een twitteraar dat-ie even zijn bril ging ophalen. Die was ‘in 1973 blijven liggen’.

De gedachte dat omdat nu eenmaal alles in de digitale wereld te vinden is, ook maar alles moet worden rondgestuurd en gedeeld, is mijns inziens een misverstand .

Ik kan niet verhinderen (en dat wil ik ook niet) dat mensen met andere normen beelden op Twitter plaatsen die ik nooit zou willen zien. Ik kan niet verhinderen dat mensen actief op zoek gaan naar dit soort informatie; dat is hun eigen keuze.

Ik vind alleen dat als het om journalisten gaat, zij ook in de digitale wereld normale afwegingen moeten maken, die voortkomen uit verstandige gedachten over privacy en respect. En dat ze zich afvragen wat het effect is van informatie en beeld op bijvoorbeeld nabestaanden.

(Ik vind overigens ook dat, nu iedere individuele twitteraar met een ruim bereik potentieel even machtig is als een journalist of een redactie, die twitteraar zelf zou moeten willen nadenken over het effect van wat hij of zij doet. Individuele twitter-ethiek, het zou mooi zijn. De Raad gaat daar overigens niet over, zeg ik maar voor de volledigheid.)

Voor het overige zouden journalistieke keuzes niet zo moeilijk hoeven te zijn.
Je moet, ook en juist als journalist, een heel simpele vraag aan jezelf stellen en beantwoorden:
Wat zou je willen dat een journalist zou doen als jijzelf slachtoffer zou zijn, of nabestaande?
Zou je willen dat je met een tweet zou worden benaderd? (een variant op de vraag, ooit in een Afrikaans land gesteld aan een groep vrouwen: ‘Anybody being raped and speaks English?')
Zou je willen dat een verslaggever in je spullen op de rampplek zou rommelen? Uit je dagboek zou voorlezen?
Zou je willen dat het paspoort van je geliefde werd getoond, een paar uur na de ramp?
Zou je willen dat een journalist met een camera voor je neus komt hangen als je net bij een rouwbijeenkomst bent geweest?
Zou je willen dat een journalist zich uitgeeft voor de vertegenwoordiger van een verzekeraar, om jou informatie af te troggelen?

Ik zei het al, het is zo simpel.
Binnen de grenzen van de ethiek van je professie opereren vergt niet per definitie langdurige studie, maar een heldere manier van denken.

Goeie journalistiek komt met de verhalen van ter plekke, de mogelijke oorzaken, het gedrag van rebellen, een beschrijving van de rampplek. Goeie journalistiek is in staat rauwe werkelijkheid te schetsen, zonder pijn toe te voegen aan de pijn die er al is.
Goeie journalistiek komt met mooie, soms ontroerende levensbeschrijvingen van de slachtoffers.

En soms gaat het mis. De Sky-verslaggever die live op tv even in baggage rommelde. De EenVandaag-verslaggever, die uit een ter plekke gevonden dagboek voorlas.
Die fouten zijn gecorrigeerd. In het geval van Sky onmiddellijk, terwijl de verslaggever in The Guardian ook nog een column schreef over hoe het ter plekke was, en hoe hij zijn fout maakte.
Dat helpt.
EenVandaag bood ook excuses aan. Iets minder helder in mijn ogen, en de verantwoordelijkheid neerleggend bij de verslaggever die ‘in the heat of the moment’ had gehandeld.

Het is ongemakkelijk dat Twitter op beide momenten ‘los ging’ op de journalisten, maar het is ook goed. Journalisten zijn niet onaantastbaar; ze moeten staan voor hun keuzes, en uitkomen voor hun fouten.

Want fouten worden er gemaakt, naast al die goeie verhalen (en dat zijn er echt veel meer). Maar focus op de fouten is ook goed; anders wordt het nooit beter.

Hans Laroes

PS Ik geef hier, in dit blog, mijn persoonlijke opvattingen. Het kan zijn dat er ooit een zaak, waarover ik het hier heb, bij de Raad komt, en de Raad kan in specifieke omstandigheden iets anders vinden dan ik. Dat moet dan zo zijn; tegenspraak brengt ons verder.

Reacties

  1. Helder stuk. Alleen blijf ik met een vraag. Kan een journalist wanneer hij/zij zichzelf de vraag stelt en hem beantwoordt ook even geen journalist zijn? Met andere woorden. Is het niet zo dat er dan altijd wel een journalist schuilt in het antwoord?

    Fouad op dinsdag 22 juli 2014 22:33

  2. Wat een mooi en naar mijn smaak goed blog. Inderdaad gaan journalisten over grenzen. Te veel en te vaak. Blijkbaar verkoopt riool journalistiek.

    Mo op woensdag 23 juli 2014 09:38

  3. Beste Hans Laroes,
    Als voormalig rtv-journalist voor Tros Aktua ga ik voor een groot deel met je mee, maar ik heb ook opmerkingen. Het vak van journalist is niet zo maar een vak. Journalisten hebben een hele grote maatschappelijke verantwoordelijkheid voor datgene wat wordt gemeld naar de buitenwereld. Daarom heb ik ook gepleit voor een registratie van professionele beroepsgenoten. Je kunt niet zeggen dat iedereen journalist kan en mag zijn met alle gevolgen van dien zoals jij hebt omschreven in je blog. Er moet een scheiding komen. En media zouden zich eens moeten beraden om niet alles wat wordt aangeboden via sociale media dat publiceren of melden zonder het checken van minimaal twee bronnen. Journalistiek vraagt om zorgvuldigheid en niet om als eerste te willen scoren met het systeem van INTERNET FIRST. Het is een schande dat mijn buurman die niets weet van normen en waarden in de journalistiek zich morgen zich journalist kan noemen.
    Hans Izaak Kriek, voormalig politie-verslaggever Tros Aktua en Tros Kamerbreed

    Hans Izaak Kriek op woensdag 23 juli 2014 10:30

  4. Je hebt groot gelijk.
    Ik denk dat het ook voor de gebruikers van sociale media een les is. In de loop van de afgelopen jaren heb ik mn lesje wel geleerd. Op de timeline van mn netwerken kwam ik na de ramp eigenlijk maar 1 keer een foto tegen uit de categorie 'die willen we niet' en wel meerdere tweets van mensen die vroegen om niet dat soort foto's te delen.
    Het is dus ook aan de gebruiker zelf wat er tot m komt.
    Dat ik 1 foto ontving terwijl ik zowel op Twitter als Google+ zo'n 1000 mensen volg (waaronder veel journalisten en mensen die in nieuws geïnteresseerd zijn) betekent voor mij vooral dat ik kennelijk goed afstand heb genomen van dat soort sensatie zoeken.

    Twitter is in dit verband een 'lastig' medium. Ik gebruik het eigenlijk alleen voor het allerlaatste nieuws. Maar wel met de wetenschap dat je een enorm groot vraagteken moet zetten bij de juistheid soms en dat werkelijk elke nuance ontbreekt.
    Ik zal blij zijn als we het 'Twitter tijdperk' voorbij zijn.

    Paul Schoonhoven op woensdag 23 juli 2014 10:59

  5. Wie werkt maakt fouten. Ik heb me gelukkig aan weinig gestoord bij de verslaggeving over MH17. Moet je aan de integriteit of de goede smaak van de journalist twijfelen, die in het vuur van het betoog het woord 'horrortrein' in de mond neemt?

    Guido t' Sas op woensdag 23 juli 2014 11:32

  6. Hallo Hans,
    ik ben het grotendeels eens met je stuk. Maar ik vind dat je mbt gedeelte Twitter te kort door de bocht gaat. 'individuele Twitter-ethiek' geldt voor mensen die dat besef hebben. De tig gekkies, om het maar even zo te zeggen, op Twitter die puur primair reageren hebben dit besef niet. Helaas maak ik dit in mijn vak als online journalist regelmatig mee. Ik ben het met je eens dat wij journalisten niet onaantastbaar zijn. Dat we open moeten staan voor kritiek en daar waar nodig ook soms door het stof moeten.

    Maar je citaat 'Het is ongemakkelijk dat Twitter op beide momenten ‘los ging’ op de journalisten, maar het is ook goed. Journalisten zijn niet onaantastbaar; ze moeten staan voor hun keuzes, en uitkomen voor hun fouten.' vind ik niet juist. Het mag niet zo zijn dat ze worden afgerekend door figuren op Twitter die uit frustratie en onwetendheid reageren. Vergis je niet, op Twitter zitten er meer dan je denkt die niet eens het woord ethiek kunnen spellen. Laat staan dat ze weten wat het betekent. Op Twitter zitten genoeg types die hun eigen falen uitleven in commentaren op bestaande discussies. Die ruzie en strijd zoeken en zich realiseren dat ze op een laagdrempelige manier eindelijk aandacht krijgen. Ik begrijp zelf steeds meer dat je als journalist ontzettend veel input en feedback krijgt middels social media, maar dat het ook enorme keerzijdes kent, die je als (online)journalist niet moet onderschatten.

    Caroline Lichtenberg op vrijdag 25 juli 2014 03:06

  7. Goed stuk. Terecht dat je er aandacht voor vraagt. De druk op verslaggevers om sneller te werken en emoties te brengen neemt nog steeds toe, terwijl de toegevoegde waarde van de journalistiek bij alles wat al gebeurt op de sociale media nu juist zit in verdieping, verrijking en het bieden van context. Slow journalism, daar heeft een opgefokte, dolgedraaide samenleving het meeste behoefte aan.

    Guikje Roethof op maandag 01 september 2014 19:23



Wij stellen prijs op een pluriform debat, uw reactie is daarom van harte welkom. Wel hanteren wij een aantal spelregels:

  1. Wij modereren alle reacties vóór publicatie. Daarom kan het soms even duren voordat uw reactie wordt geplaatst. Onbeduidende correcties – zoals taalkundige aanpassingen – leggen we níet eerst aan u voor, ingrijpende wijzigingen wél.
  2. Onderteken uw reactie met uw echte voor- en achternaam en houd u er rekening mee dat uw reactie tot in lengte van dagen op internet toegankelijk blijft. Verzoeken tot verwijdering van eigen bijdragen honoreren wij in principe niet. Dat geldt ook voor het anonimiseren van uw naam.
  3. Houd het beknopt, zakelijk en blijf bij het onderwerp. Reageert u op een andere reageerder, maak dat dan duidelijk in uw bericht (bijvoorbeeld met @naam).
  4. Houd het beschaafd. Reacties die discriminerende uitlatingen, beledigingen of scheldwoorden bevatten, worden niet geplaatst. Dit geldt ook voor reacties die oproepen tot geweld of provoceren.
  5. Het is de bedoeling dat uw reactie de discussie bevordert. Steeds weer hameren op hetzelfde punt heeft geen zin, tenzij met nieuwe argumenten.

Reacties die niet aan deze spelregels voldoen, worden niet geplaatst. Bent u van mening dat een bepaalde reactie van een ander verwijderd moet worden, stelt u ons daarvan dan op de hoogte via raad@rvdj.nl.

Laat een reactie achter
  • Wordt niet openbaar gemaakt