Een journalistiek medium van zijn titel ontdoen, kan dat wel?

door

Folkert Jensma

voorzitter Raad voor de Journalistiek a.i. (6 november 2015 - 31 augustus 2016)

Pijnlijk is vermoedelijk nog een understatement. Hoe moet je als redactie reageren als de eigenaar beslist dat het de naam van de titel in beslag neemt, om er andere dingen mee te gaan doen? En tegen de journalisten en hun lezers zegt dat ze maar iets anders moeten verzinnen?

Toch is dat wat de redactie van het opinietijdschrift Elsevier nu overkomt. Lees hier het bericht. Eigenaar RELX, voorheen Reed Elsevier, wil onder de naam Elsevier alleen nog  wetenschappelijke publicaties en -data uitgeven. Het tijdschrift staat te koop, maar de naam dus niet. Die blijft achter, in de boedel, van de uitgever. Te koop: het tijdschrift-zonder-naam dus, dat gedwongen wordt een lange en eerbiedwaardige geschiedenis in een keer af te schrijven en achter te laten.  Alleen omdat de eigenaar een ander idee heeft.

Dat is dus ongehoord, en een aantasting van een journalistiek medium die weinige journalisten en lezers aan zullen hebben zien komen. En bovendien uit totaal onverwachte hoek; de economisch eigenaar vernietigt het journalistieke kapitaal (de merknaam). Het enige precedent dat ik ken is Rupert Murdoch die The News of the World uit de markt nam, na een groot afluisterschandaal. Dat medium had zichzelf onmogelijk gemaakt. Deze eigenaar laat het medium op de markt, maar houdt de masthead achter, om er een andere lading aan te kunnen geven. Dat is geen opheffing, maar een onthoofding. 

Vermoedelijk is de firma RELX daartoe bevoegd, in juridische zin, maar is het ook fatsoenlijk, zorgvuldig of oirbaar?  Is die merknaam wel het exclusieve eigendom van RELX? Is Elsevier naar inhoud en naar geest niet ook publiek eigendom?

Elsevier heeft al decennia een eigen, herkenbare invalshoek, een 'tone of voice' die consistent is. Ook als je nog nooit het blad hebt ingezien, heb je toch een idee van de identiteit van Elsevier. Het blad vertegenwoordigt onder die naam dan ook een culturele en maatschappelijke waarde.

Het is vrij schokkend dat voor de eigenaren de masthead van dit journalistieke medium kennelijk alleen  handelswaar is. En kennelijk ook geen erg waardevolle. Dit voelt als een devaluatie van de journalistiek, ook buiten het blad. Is journalistiek inmiddels zo weinig meer waard, dat het op deze manier afgeschreven kan worden? En als lege huls kan worden doorverkocht? Het lijkt me de ultieme consequentie van het uitgeversdenken in 'content' - redacties als tikfabrieken van stukjes met plaatjes, te exploiteren onder diverse merknamen.

Wat kunnen we anders dan hier vraagtekens bij plaatsen? De Leidraad voor zorgvuldig handelen biedt hier helaas geen houvast. Die beperkt zich immers tot journalistieke gedragingen. Wat uitgevers of aandeelhouders uitvoeren valt erbuiten. Die kunnen zich hooguit afvragen of dit valt onder 'maatschappelijk verantwoord ondernemen' . Dit gaat immers over de vraag wie zeggenschap over het medium heeft. En wat die naam in het publieke domein betekent, welke functie het medium heeft en wat journalistiek betekent in een democratie. In Elsevier hebben behalve hun lezers en journalisten ook burgers in het algemeen een belang. Wat we hier zien is een uitgever die de redactie binnensluipt en er met het hart van de krant, de naam, vandoor gaat. Onverteerbaar.

Reacties

  1. Met de vragen en opmerkingen van Folkert Jensma ben ik het volkomen eens. Ongehoord, afblijven, roofkapitaal, kapitaalvernietiging, erfgoed, journalistiek eigendom. Er is geen consistenter en herkenbaarder opinieweekblad in Nederland dan Elsevier.

    Toch zien we dan ook wel iets over het hoofd. De historie van de naam Elsevier is veel ouder en breder dan het magazine en in de huidige tijd is het Nederlandse weekblad 'slechts' een klein takje aan de internationaal befaamde en beruchte naam Elsevier. (Op een congres over open access zou iemand eens geopperd hebben, dat om grip te krijgen op wetenschappelijke uitgevers je de oorlog zou moeten verklaren aan de Hollanders.) Kortom, de naam Elsevier vertegenwoordigd veel meer, zowel economisch als cultureel, dan alleen het weekblad. Het is dus niet helemaal vreemd dat de eigenaar van het 'merk' zich voor een keuze gesteld ziet, zeker als het zich wil concentreren op wetenschappelijke uitgaven en niet op journalistieke producten. Het weekblad is voor RELX bijvangst die overboord gaat.

    Er zou een oplossing gevonden moeten kunnen worden waarin het weekblad zijn naam behoud, de Nederlandse bakermat van de uitgever gerespecteerd wordt en het merkrecht van de wetenschappelijke uitgever verzekerd is. Tot nu heeft dat bij mijn weten nog niet gebotst.

    Ytzen Lont op maandag 07 december 2015 12:07



Wij stellen prijs op een pluriform debat, uw reactie is daarom van harte welkom. Wel hanteren wij een aantal spelregels:

  1. Wij modereren alle reacties vóór publicatie. Daarom kan het soms even duren voordat uw reactie wordt geplaatst. Onbeduidende correcties – zoals taalkundige aanpassingen – leggen we níet eerst aan u voor, ingrijpende wijzigingen wél.
  2. Onderteken uw reactie met uw echte voor- en achternaam en houd u er rekening mee dat uw reactie tot in lengte van dagen op internet toegankelijk blijft. Verzoeken tot verwijdering van eigen bijdragen honoreren wij in principe niet. Dat geldt ook voor het anonimiseren van uw naam.
  3. Houd het beknopt, zakelijk en blijf bij het onderwerp. Reageert u op een andere reageerder, maak dat dan duidelijk in uw bericht (bijvoorbeeld met @naam).
  4. Houd het beschaafd. Reacties die discriminerende uitlatingen, beledigingen of scheldwoorden bevatten, worden niet geplaatst. Dit geldt ook voor reacties die oproepen tot geweld of provoceren.
  5. Het is de bedoeling dat uw reactie de discussie bevordert. Steeds weer hameren op hetzelfde punt heeft geen zin, tenzij met nieuwe argumenten.

Reacties die niet aan deze spelregels voldoen, worden niet geplaatst. Bent u van mening dat een bepaalde reactie van een ander verwijderd moet worden, stelt u ons daarvan dan op de hoogte via raad@rvdj.nl.

Laat een reactie achter
  • Wordt niet openbaar gemaakt