De Mores: Halbe Zijlstra en de fuik van ‘off the record’

door Frits van Exter

Frits van Exter

Voorzitter Raad voor de Journalistiek

 

Jeroen van der Veer noemde het ‘edel’ dat de minister van Buitenlandse zaken, Halbe Zijlstra tot op het laatst weigerde zijn naam prijs te geven als bron voor het verhaal dat Vladimir Poetin zijn zinnen heeft gezet op herstel van Groot Rusland. Hij had graag gezien dat ook de Volkskrant zich zo edel had getoond.

Onder de titel ‘de mores’ schrijft Frits van Exter over dilemma’s in de journalistiek, gebaseerd op de praktijk van de Raad voor de Journalistiek. De serie verschijnt twee keer per maand op villlamedia.nl, één keer per maand in Villamedia Magazine en op deze site.


“Mijn antwoorden zijn ‘off the record’”, schrijft Van der Veer zondag nog aan de redactie. Zij eerbiedigt die wens in het artikel dat maandagmorgen verschijnt. Het doet er ook minder toe, omdat Zijlstra na maanden dralen zijn leugen boetvaardig toegeeft. Het lijkt nu alleen nog te gaan over de vraag of hem dat vergeven wordt.
 
De VVD-minister betrekt wel meteen zijn verdedigingsstelling: Het was ‘onverstandig’ om zo zijn bron te willen beschermen, ‘maar de boodschap zelf, de informatie, is gewoon juist’. Het was een soort leugentje om bestwil. Daarin wordt hij bijgevallen door de premier en de coalitiepartners, die hem hopen te behouden. Zijlstra zelf gooit daar maandagmorgen nog een schep bovenop door het ANP te melden dat ‘de bron’ aan de Volkskrant heeft bevestigd dat hij het inhoudelijk bij het rechte eind heeft.
 
Hoofdredacteur Philippe Remarque voelt zich daardoor misbruikt. Zijlstra had zaterdag, in het interview met redacteur Natalie Righton, ‘off the record’ de naam van Van der Veer prijs gegeven opdat de redactie zijn lezing bij hem kon verifiëren. De oud-topman van Shell had op zijn beurt de vragen dus ‘off the record’ beantwoord.
 
In het artikel maandag neemt de redactie van de Volkskrant daarom zijn toevlucht tot enkele omslachtige formuleringen: ‘Zijlstra wil niet zeggen van wie hij het geopolitieke verhaal hoorde, omdat hij de bron en diens bedrijf dan in problemen zou brengen. Twee goed ingevoerde bronnen melden dat het om Van der Veer zelf gaat, maar de minister en Van der Veer willen dit niet bevestigen.’ De lezer wordt daarmee wat zand in de ogen gestrooid, maar dat gebeurt vaker bij ‘off the record’-afspraken.
 
De krant wil, in de woorden van de hoofdredacteur, niet optreden als ‘getuige a décharge’ voor de minister. Maandagavond doorbreekt de hoofdredactie de overeengekomen vertrouwelijkheid: de bron is Van der Veer, maar Zijlstra heeft zijn relaas over de ontmoeting in de datsja verkeerd geïnterpreteerd. Poetin zou slechts in historische context over Groot Rusland hebben gesproken. Het betekent een bres in de verdediging van Zijlstra. De minister heeft dubbel gelogen: hij was er niet bij en zijn verhaal klopt niet (met de kanttekening dat Van der Veer weer zijn eigen belangen kan hebben om Poetin niet voor het hoofd te stoten).
 
Hoofdredacteur Remarque en redacteur Natalie Righton zitten maandagavond bij Jinek aan tafel om hun besluit toe te lichten. ‘Het is nogal wat om een ‘off the record’-belofte te verbreken’, zegt de presentator. Remarque: ‘Je doet als krant wel vaker zo’n belofte om achter de waarheid te komen. Alleen zwommen we daarmee ook een beetje de fuik van Halbe in’. De krant kon zich volgens hem alleen onttrekken aan de spin van Zijlstra en zijn medewerkers door opening van zaken te geven. ‘Bovendien’, zei de hoofdredacteur later, ‘hebben wij Van der Veer nooit een off the record-belofte gedaan. Hij heeft erom verzocht en daar hebben wij aan voldaan.’
 
Dat is niet een heel sterk argument. Van der Veer mocht er van uit gaan dat de informatie niet aan hem toegeschreven zou worden. Het gaat om de vraag of het onder de omstandigheden te billijken valt dat de krant zich uiteindelijk niet aan zijn ‘belofte’ houdt.
 
Het recht op bronbescherming is zowat heilig in de journalistiek. Er hebben collega’s in de gevangenis gezeten omdat zij weigerden hun bron bekend te maken. Het biedt de vertrouwensbasis waarop zegslieden bereid zijn misstanden te melden zonder te vrezen voor de gevolgen. Het wordt zelfs een wettelijk recht voor journalisten. En dus, om Eva Jinek te citeren, is het ‘nogal wat’ om het te schenden.
 
Uiteindelijk gaat het om een afweging van belangen. Moet de ‘belofte’ zwaarder wegen, ook als dat betekent dat de volksvertegenwoordiging in een belangrijke kwestie – het gaat om de geloofwaardigheid van het Nederlands beleid ten aanzien van Rusland – niet over de juiste feiten beschikt mede door toedoen van de mist die de betrokken minister verspreidt? Volgens de hoofdredacteur is Jeroen van der Veer niet blij met de uitkomst, maar heeft hij er wel begrip voor. Dat heb ik ook.

Tips

  • Vermijd misverstanden bij ‘off the record’. Maak duidelijke afspraken over de betekenis: is het louter bedoeld als achtergrond-informatie of kan het ook toegeschreven worden aan bijvoorbeeld ‘aldus een Nederlandse bestuursvoorzitter van een multinational, die op de thee was bij Poetin’?
  • Het is soms handig om bij een interview een duidelijke scheiding te maken tussen een ‘on’ en ‘off the record’-gedeelte. Het is verwarrend als tijdens het gesprek de status regelmatig verandert.
  • Een bron kan vertrouwelijkheid als voorwaarde stellen, maar hij doet er goed aan af te wachten of de journalist daarmee instemt voordat hij informatie prijs geeft. Het is een afspraak tussen twee partijen.
  • Lees meer over de verwarring die ‘off the record’ kan teweeg brengen.
  • Maar lees eerst het relaas van Volkskrant-hoofdredacteur Remarque.

Frits van Exter is voorzitter van de Raad voor de Journalistiek. Hij heeft geen stem in de beoordeling van klachten en verwoordt hier zijn persoonlijke mening.

Reacties

Nog geen reacties



Wij stellen prijs op een pluriform debat, uw reactie is daarom van harte welkom. Wel hanteren wij een aantal spelregels:

  1. Wij modereren alle reacties vóór publicatie. Daarom kan het soms even duren voordat uw reactie wordt geplaatst. Onbeduidende correcties – zoals taalkundige aanpassingen – leggen we níet eerst aan u voor, ingrijpende wijzigingen wél.
  2. Onderteken uw reactie met uw echte voor- en achternaam en houd u er rekening mee dat uw reactie tot in lengte van dagen op internet toegankelijk blijft. Verzoeken tot verwijdering van eigen bijdragen honoreren wij in principe niet. Dat geldt ook voor het anonimiseren van uw naam.
  3. Houd het beknopt, zakelijk en blijf bij het onderwerp. Reageert u op een andere reageerder, maak dat dan duidelijk in uw bericht (bijvoorbeeld met @naam).
  4. Houd het beschaafd. Reacties die discriminerende uitlatingen, beledigingen of scheldwoorden bevatten, worden niet geplaatst. Dit geldt ook voor reacties die oproepen tot geweld of provoceren.
  5. Het is de bedoeling dat uw reactie de discussie bevordert. Steeds weer hameren op hetzelfde punt heeft geen zin, tenzij met nieuwe argumenten.

Reacties die niet aan deze spelregels voldoen, worden niet geplaatst. Bent u van mening dat een bepaalde reactie van een ander verwijderd moet worden, stelt u ons daarvan dan op de hoogte via raad@rvdj.nl.

Laat een reactie achter
  • Wordt niet openbaar gemaakt