De Mores: Ethiek is je harnas

door Frits van Exter

Frits van Exter

Voorzitter Raad voor de Journalistiek

Wat de toekomst van de journalistiek ook is, een sterke ethiek is onmisbaar. Niet omdat er nu eenmaal regels zijn, maar omdat je je daarmee echt kunt onderscheiden.

Onder de titel ‘de mores’ schrijft Frits van Exter een reeks korte artikelen over de dilemma’s in de journalistiek, gebaseerd op de praktijk van de Raad voor de Journalistiek. De serie verschijnt twee keer per maand op villlamedia.nl, één keer per maand in Villamedia Magazine en natuurlijk op deze site.

Het moet wel een beetje kloppen, vergeet het hoor en wederhoor niet, één bron is geen bron, privacy is ook een dingetje, beter geen dure flessen wijn aannemen en kijk uit met bijvoeglijke naamwoorden als in ‘sjoemelende penningmeester’ – zo moeilijk kan het niet zijn om je als journalist te gedragen. Het ethisch besef zit wel ergens in hoofd of buik en bij twijfel kun je altijd een code raadplegen, zoals de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek.

Als het al zo simpel was, dan is het dat nu in ieder geval niet meer. Vroeger was alles niet beter, maar wel anders. De meeste journalisten maakten deel uit van een organisatie waarin hiërarchie en werkwijze er mede op gericht waren uitglijders te voorkomen. Redacties gunden zich meer tijd na te denken. De mores werden van generatie op generatie overgedragen.

Nu werken steeds meer journalisten zelfstandig, niet alleen als zzp’er, maar ook op redacties van oude en nieuwe media. Zij publiceren onder hogere tijdsdruk, vaker zonder tussenkomst van collega’s. Zij moeten over veel meer vaardigheden beschikken om mee te komen in de concurrentie met alles en iedereen. Zij moeten niet alleen ‘content voor alle platforms produceren’, zij moeten ook zelf hun waren aan de man zien te brengen en betekenisvol ‘interacteren’ met een mondiger volk.

De journalist is een Nikkelen Nelis geworden, die alle lichaamsdelen moet inzetten om nog een beetje op een orkest te lijken. Hoe knap hij dat ook doet, het publiek staat er korter bij stil en is minder geneigd een muntje in de gitaarkoffer te werpen. – je kunt op elke straathoek wel ketelmuziek horen.

Aan nostalgie hebben we niks, het gaat er hier alleen om dat de journalist van vandaag sterker in nieuwe schoenen moet staan. De lezers van Villamedia weten het. Zij zitten er midden in. Zij hollen van workshop naar workshop om er achter te komen hoe je hoger in Google komt of hoe je met je telefoon een acceptabel beeldverslag maakt.

Dat de journalist zich vooral nu moet onderscheiden in professionaliteit is een open deur. De vraag is wat daarbij van betekenis is. Ik denk dat een sterke beroepsethiek een voorwaarde is.

Als voorzitter van de Raad voor de Journalistiek en uit eigen ervaring weet ik dat het bar ingewikkeld is om het goed te doen. Een beroepscode biedt beperkt houvast. Bij de beoordeling van klachten valt het onderscheid tussen goed en fout ook niet altijd precies te maken. Het gaat om dilemma’s waar algoritmes niet uitkomen. Het is mensenwerk. Vandaar dat leden van de Raad meestal pas na uitvoerig beraad tot een conclusie komen en ook dat klagers of verweerders daarop weer kritiek kunnen hebben.

Een publicatie is het resultaat van vele keuzes, waarbij elke keer afwegingen gemaakt worden: onderwerp, invalshoek, bronnen, vraagstelling, selectie, presentatie en wel of niet linken naar die heftige video. Je zou gek worden als je je daarvan voortdurend bewust moet zijn. Zeker onder tijdsdruk, moet je kunnen vertrouwen op ambachtelijke routine. Maar op het goede moment moeten de rode vlaggen in het hoofd opduiken: de man is niet meer dan een verdachte, er is een minderjarige in het spel, publicatie kan schadelijk zijn voor het slachtoffer, de beschuldigingen zijn wel erg vaag, de bron heeft ook een belang, enzovoorts. Dan wordt het zaak opties te bepalen: wat doe ik wel, wat doe ik niet en wat is het alternatief?

Daarin kun je je bekwamen. Ik mag hier de komende tijd proberen een handje te helpen. Daarvoor put ik uit de praktijk van de Raad voor de Journalistiek, niet omdat hij de wijsheid in pacht heeft (haast ik mij te zeggen in de richting van kritisch-betrokken collega’s), maar omdat de zaken concreet zijn en ik er nu eenmaal voorzitter van ben. Ik heb geen stem bij de beoordeling van klachten, maar woon de zittingen regelmatig bij. Ik zie en hoor klagers en verweerders. Het helpt misschien dat ik zelf eerder ook enkele keren in de ‘beklaagdenbank’ heb gezeten en zowel met begrip als verwondering het ‘vonnis’ heb ontvangen.

Ik wil proberen rode vlaggen te planten. Alles begint in het eigen hoofd. De belangrijkste voorwaarde voor ethisch handelen is zelfbewustzijn, besef van  feilbaarheid en bereidheid om jezelf kritische vragen te stellen. Begin met de voor de hand liggende vraag: wat voor journalist wil ik zijn en wat betekent dat? Laat de antwoorden leidend zijn voor je eigen mores.

Het is overigens een misverstand dat ethiek een weekmaker is. Dat het bijvoorbeeld onderzoeksjournalistiek in de weg zit, omdat je met je goede padvindergedrag geen partij bent voor foute gasten. Het tegendeel is waar. Een sterke ethiek is een onmisbaar harnas. Het maakt je verhalen alleen maar harder, ‘hufterproof’. Het scheelt trouwens ook in rekeningen van de advocaat.

Ik hoop dat je blijft lezen en stel vragen en reacties op prijs.

Tips

  • Begin met de vraag wat voor journalist je wilt zijn en wat dat betekent voor je werk. Laat de antwoorden leidend zijn voor je eigen mores.
  • Kom je er niet uit? Leg het ook aan een collega voor.
  • Het Poynter-instituut heeft een handleiding voor besluitvorming bij ethische keuzes.
  • Beroepscodes bieden (beperkt) houvast. Raadpleeg bijvoorbeeld de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek, de Code voor de Journalistiek van het Genootschap van Hoofdredacteuren of de Code van Bordeaux via de site van de NVJ
  • Op de site van de Raad kun je alle conclusies op verschillende trefwoorden doorzoeken.

De voorzitter van de Raad voor de Journalistiek heeft geen stem in de beoordeling van klachten. Hij verwoordt slechts zijn eigen mening.

Reacties

Nog geen reacties



Wij stellen prijs op een pluriform debat, uw reactie is daarom van harte welkom. Wel hanteren wij een aantal spelregels:

  1. Wij modereren alle reacties vóór publicatie. Daarom kan het soms even duren voordat uw reactie wordt geplaatst. Onbeduidende correcties – zoals taalkundige aanpassingen – leggen we níet eerst aan u voor, ingrijpende wijzigingen wél.
  2. Onderteken uw reactie met uw echte voor- en achternaam en houd u er rekening mee dat uw reactie tot in lengte van dagen op internet toegankelijk blijft. Verzoeken tot verwijdering van eigen bijdragen honoreren wij in principe niet. Dat geldt ook voor het anonimiseren van uw naam.
  3. Houd het beknopt, zakelijk en blijf bij het onderwerp. Reageert u op een andere reageerder, maak dat dan duidelijk in uw bericht (bijvoorbeeld met @naam).
  4. Houd het beschaafd. Reacties die discriminerende uitlatingen, beledigingen of scheldwoorden bevatten, worden niet geplaatst. Dit geldt ook voor reacties die oproepen tot geweld of provoceren.
  5. Het is de bedoeling dat uw reactie de discussie bevordert. Steeds weer hameren op hetzelfde punt heeft geen zin, tenzij met nieuwe argumenten.

Reacties die niet aan deze spelregels voldoen, worden niet geplaatst. Bent u van mening dat een bepaalde reactie van een ander verwijderd moet worden, stelt u ons daarvan dan op de hoogte via raad@rvdj.nl.

Laat een reactie achter
  • Wordt niet openbaar gemaakt