De Mores: De schone schijn van data

door Frits van Exter

Frits van Exter

Voorzitter Raad voor de Journalistiek

In de wereld van cijfers, tabellen en grafieken kan de waarheid bedrieglijk onweerlegbaar lijken.

Onder de titel ‘de mores’ schrijft Frits van Exter over dilemma’s in de journalistiek, gebaseerd op de praktijk van de Raad voor de Journalistiek. De serie verschijnt twee keer per maand op villamedia.nl, één keer per maand in Villamedia Magazine en op deze site.


Dat datajournalistiek kansen en risico’s kent, leerde ik in 1997. Op eigen kracht was ik er niet zo snel achter gekomen (mijn gebruik van Excel was beperkt tot het declaratieformulier) maar als lid van de hoofdredactie van Trouw maakte ik mee hoe redacteur Marjan Agerbeek met haar onderzoek het onderwijs opschudde.
 
Na vruchteloos wobben, moest de Onderwijsinspectie op last van de rechter de digitale bestanden met de cijfers van zo’n zevenhonderd scholen in het voortgezet onderwijs vrij geven: ruim twintigduizend gegevens over rapportcijfers, het percentage leerlingen dat overgaat, blijft zitten, de school verlaat en het eindexamen haalt. Met hulp van onderwijssocioloog Jaap Dronkers (in 2016 overleden) slaagde Agerbeek er in de data in de spreadsheets te ordenen en te analyseren.
 
De emoties liepen hoog op na publicatie van de ranglijst. Hoe kun je scholen nu met elkaar vergelijken louter op basis van kille cijfers? Het gaat toch ook om de sfeer, de pedagogische visie, de buitenschoolse activiteiten? Sommige critici waren kennelijk vergeten dat zij hun leerlingen ook beoordelen met cijfers.
 
Op een enkel, klein punt moest de krant corrigeren, maar het onderzoek bleef overeind en Trouw herhaalde het vele jaren. Het speelde een grote rol in debatten over het onderwijs. De betere scholen waren trots, de mindere troffen hun maatregelen om te stijgen op de ranglijst.
 
Wat me vooral is bijgebleven is dat je met data niet zorgvuldig genoeg kunt zijn. Eén komma op de verkeerde plaats kan tot veel desinformatie leiden. Naakte cijfers hebben meer zeggingskracht dan woorden. De grafische verbeelding van data komt direct binnen als onweerlegbare waarheid. Ze hebben iets onweerstaanbaars, ook al weten we dat ze ons vaak bedriegen.
 
Naarmate we meer in de greep zijn van data en algoritmes kunnen de zorgen om hun integriteit alleen maar toenemen.  Alle klassieke mores gelden, maar de datajournalist moet ze weten te herkennen in zijn wereld. Hij moet de kwaliteit van bestanden en bronnen beoordelen. Hij moet zijn eigen vooroordelen uitsluiten, een afwijkend gegeven zien en op waarde schatten. Hij moet de valkuilen kennen, weten hoe de X-as zich moet verhouden tot de Y-as, dat er niet noodzakelijkerwijs een verband is tussen de stijging van de consumptie van ijs en van verdrinkingen, dat een gemiddeld mens niet bestaat en dat er zonder context geen verhaal is.

Tips

  •  De Utrechtse Data School heeft De Ethische Data Assistent (DEDA). Het is vooral een lijstje om te controleren of je de ethische dilemma’s onder ogen hebt gezien.
  • Wil je wel, maar weet je nog te weinig? Doe een cursus datajournalistiek. Ze zijn er in soorten en maten.  Maar zoek dat verder uit, wees een journalist.
  • Op Hackastory Tools vind je digitale hulpmiddelen, ook om te helpen bij het controleren van data.
  • Onthoud bij data (en het leven): als het te mooi lijkt om waar te zijn, dan is het dat ook vaak.
Frits van Exter is voorzitter van de Raad voor de Journalistiek. Hij heeft geen stem in de beoordeling van klachten en verwoordt hier zijn persoonlijke mening.

Reacties

Nog geen reacties



Wij stellen prijs op een pluriform debat, uw reactie is daarom van harte welkom. Wel hanteren wij een aantal spelregels:

  1. Wij modereren alle reacties vóór publicatie. Daarom kan het soms even duren voordat uw reactie wordt geplaatst. Onbeduidende correcties – zoals taalkundige aanpassingen – leggen we níet eerst aan u voor, ingrijpende wijzigingen wél.
  2. Onderteken uw reactie met uw echte voor- en achternaam en houd u er rekening mee dat uw reactie tot in lengte van dagen op internet toegankelijk blijft. Verzoeken tot verwijdering van eigen bijdragen honoreren wij in principe niet. Dat geldt ook voor het anonimiseren van uw naam.
  3. Houd het beknopt, zakelijk en blijf bij het onderwerp. Reageert u op een andere reageerder, maak dat dan duidelijk in uw bericht (bijvoorbeeld met @naam).
  4. Houd het beschaafd. Reacties die discriminerende uitlatingen, beledigingen of scheldwoorden bevatten, worden niet geplaatst. Dit geldt ook voor reacties die oproepen tot geweld of provoceren.
  5. Het is de bedoeling dat uw reactie de discussie bevordert. Steeds weer hameren op hetzelfde punt heeft geen zin, tenzij met nieuwe argumenten.

Reacties die niet aan deze spelregels voldoen, worden niet geplaatst. Bent u van mening dat een bepaalde reactie van een ander verwijderd moet worden, stelt u ons daarvan dan op de hoogte via raad@rvdj.nl.

Laat een reactie achter
  • Wordt niet openbaar gemaakt