2016/32 deels-onzorgvuldig

Samenvatting

In het televisieprogramma Ontvoerd is aandacht besteed aan het zoeken en terughalen van de dochter van klaagster, die zich samen met klaagster in Portugal bevond. Het gebruik van een verborgen camera was in dit geval toelaatbaar en er bestond voldoende aanleiding voor Ontvoerd om over de zaak te berichten, zoals zij heeft gedaan. Klaagster is niet herkenbaar in beeld gebracht en alleen haar voornaam is vermeld. Van een ontoelaatbare schending van de privacy van klaagster is geen sprake. In deze opzichten was de handelwijze van Ontvoerd journalistiek zorgvuldig.
Dit neemt niet weg dat Ontvoerd meer rekening had moeten houden met de belangen van klaagster, die eventueel door de publicatie werden geschaad. Dat betekent in dit geval dat de redactie klaagster desgevraagd nader had moeten informeren over de voorgenomen uitzending. Bovendien is ten onrechte geen wederhoor toegepast, althans is de visie van klaagster op de zaak in het geheel niet in de uitzending verwerkt. Op deze punten heeft Ontvoerd journalistiek onzorgvuldig gehandeld.
De Raad doet de aanbeveling aan Ontvoerd om deze conclusie ruimhartig te publiceren.

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

X

tegen

de hoofdredacteur van Ontvoerd (Simpel Media B.V. en RTL4)

Mevrouw X te […] (klaagster) heeft op 15 maart 2016 een klacht ingediend tegen de hoofdredacteur van Ontvoerd, waarbij zij heeft verzocht om behandeling van de klacht achter gesloten deuren. De secretaris van de Raad heeft klaagster in een brief van 14 april 2016 meegedeeld dat dit verzoek is ingewilligd. De heer J. van den Heuvel, programmamaker en presentator, heeft hierop gereageerd op 6 mei 2016. Bij de beoordeling van de klacht is verder nog een aanvulling van klaagster betrokken, die op 21 juni 2016 door de Raad is ontvangen.
 
De zaak is behandeld ter zitting van de Raad van 24 juni 2016 achter gesloten deuren. Klaagster is daar verschenen, vergezeld door haar vader. Aan de zijde van het programma was voornoemde Van den Heuvel aanwezig, die werd vergezeld door de heer H. Mulder, eindredacteur, en de heer J. van den Heuvel jr., productieleider.

DE FEITEN

Op 11 oktober 2015 is in een aflevering van het televisieprogramma Ontvoerd – dat wordt geproduceerd door Simpel Media en uitgezonden door RTL4 – aandacht besteed aan het zoeken en terughalen van de dochter van klaagster, die zich samen met klaagster in Portugal bevond. Een voice-over leidt de uitzending in als volgt:
“Vanavond in Ontvoerd het verhaal van [Z] en zijn dochter [Y]. Zij is een jaar geleden door haar moeder ontvoerd naar Portugal.”
In de uitzending komt de ex-partner van klaagster uitgebreid aan het woord. Hij vertelt over de achtergronden van de kwestie en dat een omgangsregeling is getroffen, waaraan klaagster zich niet heeft gehouden. Verder vertelt hij dat klaagster volgens de rechtbank misbruik heeft gemaakt van haar ouderlijk gezag door in één klap te vertrekken zonder hem in te lichten, dat hij het ouderlijk gezag krijgt en dat hij de hoofdverblijfplaats van hun dochter mag bepalen.
Verderop in de uitzending is zijn advocaat aan het woord gelaten, die vertelt over de uitkomsten van het hoger beroep bij het gerechtshof. Zij zegt onder meer:
“Het is zo dat het Hof de uitspraak van de rechtbank heeft bekrachtigd. Dat betekent dat men vindt dat vader het gezag mag houden en dat het dus een terechte beslissing is geweest van de rechtbank. (…) Dat is met name een bijzondere beslissing, omdat het hier toch ging om een moeder met eenhoofdig gezag waarbij normaal gesproken de achterblijvende vader met lege handen staat. En hier heeft de rechter gezegd: ,,Nou je hoeft niet naar Portugal. Ik vind, we hebben nu al vier jaar beslissingen genomen in deze zaak, wij houden onze verantwoordelijkheid over dit kind om nog een beslissing te nemen, omdat die gewone verblijfplaats in een hele korte tijd niet is gewijzigd.” Dus die bevoegdheidshobbel die door de rechtbank is genomen, is eigenlijk bekrachtigd door het Hof. Het is bijzonder dat de Nederlandse rechtbank zich nog over dit kind wil uitspreken en ook wel terecht.”
Op de vraag van Van den Heuvel “Waar moeten we nu rekening mee houden? Zou ze op de vlucht kunnen slaan?” antwoordt de advocaat:
“Dat zou kunnen. Want het Hof heeft bepaald dat ook daar waar moeder niet meekomt met [Y] deze keer, het ook zo is dat vader dan die zorg op zich zou kunnen nemen. En moeder zal daar niet aan meewerken is de verwachting. En dat betekent dat moeder ook andere stappen kan nemen, zoals vluchten en dat is natuurlijk wel wat we niet in het belang van [Y] achten. En daar moeten we nu ook snel op handelen.”
Even later bericht de voice-over:
“Gezien het feit dat [Z]’s ex niet mee wil werken aan de terugkeer van [Y] naar Nederland gaat de officier van Justitie over tot strafrechtelijke vervolging. Dit betekent dat [Y] en haar moeder nu internationaal gezocht worden door de politie. Maar het zijn Marcel en Johan [medewerkers van het programma] die haar spoor weer vinden. In het stadje Cascais waar zich ook de school van [Y] bevindt, zou haar auto gesignaleerd zijn.”
 

Er wordt in beeld gebracht hoe de twee medewerkers van het programma, Marcel en Johan, in Portugal klaagster en haar dochter lokaliseren. In dat verband is getoond dat klaagster en haar dochter met de auto vertrekken vanaf een locatie in de bebouwde kom naar een ander verblijf in een – volgens de uitzending – onherbergzaam gebied. Daarbij zijn beelden gemaakt met een verborgen camera, die (deels) later zijn bewerkt in die zin dat daarin achteraf is gemonteerd dat Marcel en Johan klaagster hebben zien weggaan, wat niet het geval is geweest.
Ook wordt getoond hoe Van den Heuvel, zijn medewerkers en de plaatselijke politie – na onderling overleg – klaagster en haar dochter bezoeken op de plek waar zij zich dan bevinden. Er is in beeld gebracht dat de politie klaagsters dochter overhandigt aan de ex-partner van klaagster. Hierna volgt een confrontatie tussen Van den Heuvel en klaagster. Daarin zegt klaagster onder meer dat er nog juridische procedures lopen en dat zij en haar dochter vakantie houden. Vervolgens wordt klaagster meegenomen door de politie en wordt op het politiebureau formeel de overdracht van Y naar de ex-partner van klaagster vastgelegd. Aan het slot van de uitzending komt in beeld dat Y en haar vader terugreizen naar Nederland. De afsluitende tekst luidt:
“[Z] houdt woord om zijn ex ondanks haar gedrag niet extra in de problemen te brengen en de officier van justitie laat [Y]’s moeder de volgende dag alweer vrij. Afgelopen week zijn met deskundige hulp de eerste stappen gezet om [Y] snel weer een normaal contact met moeder én vader te laten hebben.”

Voorafgaand aan de uitzending – op 9 oktober 2015 – heeft klaagster eerst telefonisch contact gehad met eindredacteur Mulder en hem vervolgens een e-mail gestuurd, waarin zij onder meer het volgende heeft geschreven:
“In ons telefoongesprek vandaag heeft u mij niet willen aangeven of er beelden en/of geluidsopnames van mij zullen worden uitgezonden in de uitzending van Ontvoerd over mijn dochter [Y]. Hierbij maak ik bezwaar tegen het gebruik van beelden van / of geluidsopnames van mij voor de uitzending van Ontvoerd over mijn dochter [Y] en andere momenten, zoals aankondigingen van het programma etc.
Ik maak dit bezwaar op grond van schending van mijn privacy en het feit dat het onredelijk schadelijk is voor mijn persoon. (…)
U meent dat het allemaal heel duidelijk is: er was immers een Europees arrestatiebevel voor mij uitgevaardigd omdat ik maandag niet mijn dochter heb overgedragen. Ik heb u telefonisch proberen uit te leggen dat het toch wat ingewikkelder ligt dan u met uw aankondiging van het programma en wat u mij vertelde doet voorkomen.”

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klaagster maakt – kort samengevat – allereerst bezwaar tegen de wijze waarop de uitzending tot stand is gekomen. Van den Heuvel en zijn medewerkers hebben zich bij het binnentreden van haar privéterrein niet bekend gemaakt en zich schuldig gemaakt aan huisvredebreuk. Daarnaast heeft Van den Heuvel in zijn gesprek met haar niets gemeld over zijn journalistieke bedoelingen. Bovendien is Van den Heuvel handtastelijk geweest en heeft zich daarmee onbehoorlijk gedragen, aldus klaagster. Zij meent verder dat de programmamedewerkers een onveilige schoolgang voor haar dochter hebben gecreëerd, door op verschillende plaatsen onder verschillende valse voorwendselen informatie over haar en haar dochter op te vragen zonder zich te identificeren.
Daarnaast is volgens klaagster sprake van onjuiste, onvolledige en tendentieuze berichtgeving. Zij maakt er met name bezwaar tegen dat ten onrechte is gesuggereerd dat zij haar dochter heeft ontvoerd. Klaagster had eenhoofdig gezag over haar dochter en is legaal met haar dochter naar Portugal verhuisd. Zij benadrukt dat de Portugese rechter nog geen uitspraak in de kwestie heeft gedaan en dat zij niet in strijd heeft gehandeld met Portugese wetgeving. Klaagster vindt het ook onjuist dat haar vertrek vanaf de locatie in de bebouwde kom is verteld vanuit het frame dat zij op de vlucht is. Zij maakt er verder bezwaar tegen dat in de uitzending een hulpverlener van haar ex-partner is opgevoerd als onafhankelijke deskundige.
Klaagster voert verder aan dat zij nooit ervan op de hoogte is gesteld dat er een uitzending werd voorbereid dan wel wanneer de uitzending zou plaatsvinden. Via via nam zij kennis van het programma, waarna zij op 9 oktober 2015 telefonisch contact opnam met Mulder. In dit gesprek heeft zij Mulder geprobeerd duidelijk te maken dat zij haar dochter niet heeft ontvoerd. Op haar vraag of ze beeld en audio-materiaal van haar zouden uitzenden, antwoordde hij dat hij daarover geen uitspraak kon doen. Ook heeft Mulder niet willen meedelen wanneer het programma zou worden uitgezonden. Naar aanleiding van dit gesprek heeft zij in een e-mail van diezelfde datum bezwaar gemaakt tegen gebruik van beelden en/of geluidsopnamen van haar, maar daaraan is geen gehoor gegeven. Daar komt bij dat op geen enkele wijze wederhoor is toegepast; aan haar kant van het verhaal is helemaal geen aandacht besteed.
Ten slotte meent klaagster dat haar privacy onnodig is aangetast. Haar gezicht is even zichtbaar in beeld – waarbij gebruik is gemaakt van verborgen camera’s – en haar voornaam is op verschillende momenten genoemd. Aangezien ook haar dochter herhaaldelijk in beeld is gebracht, is zij – door de combinatie van al deze factoren – eenvoudig herkenbaar, aldus klaagster.

Ontvoerd stelt hier tegenover dat de uitzending voldoet aan alle voorwaarden van journalistieke zorgvuldigheid. Bij het voorbereiden van het programma stond vast dat klaagster haar dochter zonder toestemming had meegenomen naar het buitenland. Dit is door rechters in een civiele procedure bepaald en door de officier van justitie in een strafrechtelijke procedure zo betiteld. Tegen klaagster liep een Europees aanhoudingsbevel. In dat stadium is wederhoor niet meer mogelijk, aangezien dan de kans zeer groot is dat klaagster nog meer moeite doet zichzelf en het kind te verbergen en zich te onttrekken aan de rechterlijke uitspraken. Primair was het doel verslag te doen van de pogingen van de vader om zijn kind terug te vinden en hem in praktische zin te helpen en een hereniging tot stand te brengen. Voor die hereniging is gewacht op de uitspraak van het gerechtshof, zodat er juridische duidelijkheid bestond over de zaak.
Ontvoerd wijst erop dat Van den Heuvel zich voorafgaand aan de zogeheten ‘teruggeleidingsactie’ bij de politie heeft gelegitimeerd als journalist en het toen beschikbare beeldmateriaal heeft laten zien.
Van huisvredebreuk is geen sprake geweest. Er was toestemming van de politie om mee te gaan naar klaagster en haar dochter, sterker nog: de politie vroeg daarbij om assistentie aan Van den Heuvel en de twee programmamedewerkers. Volgens Ontvoerd blijkt uit de confrontatie tussen Van den Heuvel en klaagster, dat zij wel degelijk wist dat Van den Heuvel programmamaker en journalist is. Zij heeft er toen ook blijk van gegeven te weten dat Van den Heuvel probeert kinderen te herenigen met de rechthebbende ouder in het programma Ontvoerd. Weliswaar heeft Van den Heuvel klaagster stevig vastgehouden bij haar schouders, maar dat heeft hij gedaan om haar te kunnen aankijken en ervan te overtuigen dat het beter zou zijn als ze tot rust zou komen. Dit kan niet worden uitgelegd als handtastelijkheden.
Volgens Ontvoerd is de toonzetting van de uitzending mild geweest ten opzichte van klaagster. De berichtgeving was correct en stemt overeen met de feiten zoals die onder meer blijken uit de diverse juridische uitspraken. Er is goed onderzoek verricht en waar mogelijk is navraag gedaan. Alle aspecten van de kwestie zijn belicht, waarbij het belang van het kind centraal stond. Zo heeft de redactie onder meer contact gehad met het Centrum Internationale Kinderontvoering en de Raad voor de Kinderbescherming. Aangezien klaagster pas begin oktober 2015 daadwerkelijk voor het eerst is gezien door het observatieteam sinds de zaak in het voorjaar van 2015 in behandeling was genomen, was er feitelijk geen wederhoor bij klaagster mogelijk; op dat moment zou zij hebben geweten dat het programma met vader actief naar haar op zoek was en was de kans groot dat ze opnieuw zou vluchten.
Ontvoerd betwist dat klaagster herkenbaar in beeld is gebracht. Met uitzondering wellicht van een aantal intimi is zij voor de kijkers onherkenbaar. Bij het maken van de beelden is gebruik gemaakt van verborgen camera’s. Dit was gerechtvaardigd om een misstand als deze bloot te leggen voor het grote publiek. Zonder verborgen camera’s was het niet mogelijk geweest de verblijfplaats van klaagster en haar dochter aan te tonen.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

In de uitzending is er aandacht aan besteed dat klaagster met haar dochter vanaf haar vaste verblijfplaats in Nederland naar Portugal is vertrokken. Dat heeft klaagster gedaan zonder medeweten van de vader van haar dochter en naar een voor hem onbekende plaats. Daarmee heeft klaagster bewust de geldende omgangsregeling tussen de vader en zijn dochter gefrustreerd. Deze handelwijze mag worden aangeduid als ‘ontvoering’. Dat is ook juridisch vastgelegd in het Haags Kinderontvoeringsverdrag (25 oktober 1980). Daaraan doet niet af dat klaagster op dat moment eenhoofdig gezag had. De zaak had al in twee instanties tot een voor klaagster negatieve uitspraak van de Nederlandse rechter geleid.

Het is maatschappelijk relevant om journalistiek onderzoek te verrichten naar dergelijke kwesties.
Dat geldt ook als, zoals in deze zaak, de journalistieke betrokkenheid voornamelijk heeft bestaan uit het achterhalen van de verblijfplaats van klaagster en haar ontvoerde dochter, en het rapporteren over de hereniging van de vader met zijn dochter. Daarbij zal de journalist er niet aan kunnen ontkomen ook de betrokkenheid van iemand als klaagster te belichten. Het is immers een taak van de journalistiek om misstanden aan de kaak te stellen.

De Raad meent dat het uitgezonden materiaal concretiseringen en bijzonderheden ten aanzien van de handelwijze van klaagster bevat, die aan de uitzending authenticiteit en daarmee een relevante meerwaarde gaven. Het is niet aannemelijk dat dit ook op een andere wijze gerealiseerd had kunnen worden dan met het gebruik van een verborgen camera. Onder deze omstandigheden en gelet op de maatschappelijke relevantie van het onderwerp is de werkwijze van Ontvoerd op dit punt niet ontoelaatbaar. Dat geldt evenzeer voor de wijze waarop de beelden zijn gemonteerd, nu daarmee geen onjuiste weergave is gegeven van de handelwijze van klaagster.

Ook overigens is geen zodanig vertekend beeld van de kwestie of van klaagster geschetst dat daarmee sprake zou zijn van niet-waarheidsgetrouwe of tendentieuze berichtgeving. Er bestond voldoende aanleiding voor Ontvoerd om over de zaak te berichten, zoals zij heeft gedaan. Ontvoerd heeft bovendien voldoende aannemelijk gemaakt dat klaagster bij de confrontatie met Van den Heuvel moet hebben geweten wie hij was en met welk doel hij daar aanwezig was.

Verder vindt de Raad niet dat klaagster herkenbaar in beeld is gebracht. Daarbij is alleen haar voornaam vermeld. Van een ontoelaatbare schending van de privacy van klaagster is dan ook geen sprake. Dat klaagster – door de combinatie met het in beeld brengen van haar dochter – wellicht in kleine kring is herkend, kan daaraan niet afdoen.

Een en ander neemt niet weg dat Ontvoerd meer rekening had moeten houden met de belangen van klaagster, die eventueel door de publicatie werden geschaad. Dat betekent in dit geval dat Mulder in het telefoongesprek met klaagster op 9 oktober 2015, dan wel naar aanleiding van haar e-mail van diezelfde dag, klaagster desgevraagd nader had moeten informeren over de voorgenomen uitzending. Niet aannemelijk is dat Mulder op dat moment – twee dagen voor de uitzending – nog niet wist dat er beeld- en geluidsopnamen van klaagster en haar dochter zouden worden uitgezonden. Gelet op de aard van de beschuldigingen had bovendien wederhoor bij klaagster moeten worden toegepast en dit is ten onrechte niet gebeurd. Ontvoerd heeft weliswaar aangevoerd dat het toepassen van wederhoor voorafgaand aan de ‘teruggeleidingsactie’ niet mogelijk was, maar  de Raad ziet niet in waarom niet tussen dat moment en de uitzending aan klaagster om een reactie is verzocht. Overigens heeft klaagster kennelijk in het telefoongesprek met Mulder eigener beweging haar visie op de zaak gegeven en heeft zij die visie ook – zij het summier – in haar e-mail van diezelfde dag uiteengezet. Ten onrechte is dit in het geheel niet in de uitzending verwerkt.

Een en ander leidt tot de conclusie dat Ontvoerd journalistiek onzorgvuldig heeft gehandeld door klaagster desgevraagd niet nader te informeren over de voorgenomen uitzending en geen wederhoor bij klaagster toe te passen althans de visie van klaagster – die zij eigener beweging aan Mulder heeft kenbaar gemaakt – niet in de uitzending te verwerken. Verder was de handelwijze van Ontvoerd journalistiek zorgvuldig.

Relevante punten uit de Leidraad van de Raad: A, B.1, B.3, C en C.1.
Relevante eerdere conclusies van de Raad: RvdJ 2015/24, RvdJ 2013/53

CONCLUSIE

Ontvoerd heeft journalistiek onzorgvuldig gehandeld door klaagster desgevraagd niet nader te informeren over de voorgenomen uitzending en geen wederhoor bij klaagster toe te passen althans de visie van klaagster niet in de uitzending te verwerken. Verder was de handelwijze van Ontvoerd journalistiek zorgvuldig.

De Raad doet de aanbeveling aan Ontvoerd om deze conclusie integraal of in samenvatting te publiceren.

Zo vastgesteld door de Raad op 20 september 2016 door prof. mr. B.E.P. Myjer, voorzitter, mw. dr. Y.M. de Haan, mw. A. Karadarevic, mw. M.J. Rietkerk en mw. J.G.T.M. Wartenbergh, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.