2016/21 onzorgvuldig niet-inhoudelijk-behandeld

Samenvatting

RTV Oost heeft in een reeks artikelen op journalistiek onzorgvuldige wijze aandacht besteed aan geschillen tussen de gemeente Staphorst (klaagster) en een aantal boze burgers. De berichtgeving is ‘opgehangen’ aan vijf concrete gevallen, die symbool zouden staan voor het grote geheel. Dat laatste is echter onvoldoende aannemelijk geworden. Daarbij komt dat steeds is bericht vanuit de visie van de ‘boze burgers’, die als feitelijk juist is gepresenteerd. De omroep had vaker het standpunt van de gemeente dan wel de visie van de wederpartijen (in de conflicten met de ‘boze burgers’) behoren op te nemen. De Raad voor de Journalistiek vindt dat RTV Oost stelselmatig te eenzijdig over de kwesties heeft bericht en bij de gemiddelde lezer/kijker ten onrechte de indruk heeft gewekt dat de handelwijze van de gemeente in het algemeen niet deugt. Overigens heeft de Raad de bezwaren van de gemeente tegen berichtgeving tot en met 13 juli 2015 niet behandeld, omdat de klacht op deze onderdelen niet tijdig is ingediend. De Raad doet de aanbeveling aan RTV Oost om deze conclusie ruimhartig te publiceren.

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

de gemeente Staphorst

tegen

de hoofdredacteur van RTV Oost

De heer mr. W.E.M. Klostermann, advocaat te Zwolle, heeft op 19 februari 2016 namens de gemeente Staphorst een klacht ingediend tegen de hoofdredacteur van RTV Oost. Bij de beoordeling van de zaak is verder correspondentie betrokken van de heer mr. D. Griffiths, advocaat te Amsterdam namens RTV Oost, van 4 en 18 april 2016.

De zaak is behandeld op de zitting van de Raad van 22 april 2016. Namens klaagster waren daar de heer mr. dr. S. de Jong (wethouder), de heer F. Bakker (juridisch adviseur), mevrouw W. Hoijtink (communicatie adviseur) en mr. Klostermann aanwezig. Van de zijde van RTV Oost zijn daar mevrouw C. Verhagen (redactiechef), de heer O. Siep (verslaggever) en mr. Griffiths verschenen. Partijen hebben hun standpunten toegelicht aan de hand van notities.

DE FEITEN

In de periode van 17 maart 2015 tot en met 13 juli 2015 heeft RTV Oost in een aantal uitzendingen en in een aantal artikelen op haar website over klaagster bericht.

Hierna heeft RTV Oost nog in de volgende uitzendingen en berichten op haar website aandacht aan klaagster besteed:
-          op 20 augustus 2015 in een bericht met de kop “Gedupeerde inwoners Staphorst starten klachtenwebsite”, waarvan de intro luidt: “Een groep gedupeerde inwoners van de gemeente Staphorst heeft een website geopend voor tips, klachten en andere ervaringen met de gemeente Staphorst.”
Verder bevat het artikel onder meer de volgende passage:
Vervalsing
In het voorjaar kwam RTV Oost met een serie reportages waaruit bleek dat sommige inwoners consequent worden achtergesteld. De inwoners stonden en staan in hun recht maar werden door de gemeente niet serieus genomen en vaak zelfs voorgelogen en tegengewerkt. In een geval zouden bestemmingsplankaarten zijn vervalst en het Openbaar Ministerie doet inmiddels onderzoek naar strafbare feiten.
Intern onderzoek
Burgemeester Alssema kondigde een uitgebreid intern onderzoek aan, maar na maanden bleek die uitspraak een farce. Het onderzoek werd gedaan door de gemeentesecretaris zelf, de baas van de ambtenaren, en de gedupeerde inwoners werden nooit betrokken.”
-          op 6 oktober 2015 in een bericht met de kop “Man met hamer stormt gemeenteraadszaal van Staphorst binnen en verstoort vergadering”
-          op 7 oktober 2015 in een bericht met de kop “Boze boer met voorhamer nog steeds in cel” en in een uitzending van diezelfde datum met gelijkluidende titel
-          op 7 oktober 2015 in een bericht met de kop “Man die raadsvergadering Staphorst verstoorde verdacht van mishandeling van agent”
-          op 9 oktober 2015 in een bericht met de kop “Boer die Staphorster college te lijf wilde is weer vrij”
-          op 12 oktober 2015 in een bericht met de kop “Boer krijgt veel steun na incident tijdens raadsvergadering”
-          op 13 oktober 2015 in een bericht met de kop “Actievoerders eisen dat Staphorst alle aanklachten tegen boer met hamer laat vallen” en in een uitzending van diezelfde datum met gelijkluidende titel
-          op 15 oktober 2015 in een bericht met de kop “’Intern onderzoek Staphorst volstaat alleen als kattenbakvulling’” en in een uitzending van diezelfde datum met gelijkluidende titel. Het artikel bevat onder meer de volgende passage:
“Het interne onderzoek dat de gemeente Staphorst deed naar de integriteit van haar ambtenaren is een grote farce. Dat zeggen de gedupeerde inwoners uit die gemeente, die onderwerp waren voor het interne onderzoek. “Het is schandalig dat ze het zelfs een onderzoek durven noemen”, zo reageert een van de gedupeerde inwoners. Zij eisen daarom allemaal dat de gemeente alsnog een extern onderzoek laat uitvoeren.”
-          op 16 oktober 2015 in een bericht met de kop “Actievoerders: ‘goed gesprek met burgemeester Staphorst over geschil met boer’”
-          op 20 oktober 2015 in een bericht met de kop “Staphorst trekt aangifte tegen hamer zwaaiende boer niet in”
-          op 21 oktober 2015 in een bericht met de kop “Veiligheidsmaatregelen bij Raad van State voor zaak over met hamerzwaaiende boer”
-          op 22 oktober 2015 in een bericht met de kop “Boze boer uit Staphorst: “Gemeente Staphorst grossiert in halve waarheden””
-          op 18 november 2015 in een bericht met de kop “Staphorst op de vingers getikt: Raad van State geeft boer met voorhamer gelijk”
-          op 18 november 2015 in een bericht met de kop “Boerengezin uit Staphorst blij met uitspraak RvS: “We kunnen het nog niet bevatten””
-          op 19 november 2015 in een bericht met de kop “Gemeente Staphorst respecteert uitspraak Raad van State in zaak met boer”
-          op 19 november 2015 in een bericht met de kop “Inwoners Staphorst doen aangifte tegen gemeenteraad naar aanleiding van integriteitsonderzoek”. Dit artikel bevat onder meer de volgende passage:
“Inwoners van de gemeente Staphorst hebben vanavond aangifte gedaan tegen de gemeentesecretaris en de voltallige gemeenteraad van Staphorst. De aangifte vloeit voort uit het interne feitenonderzoek dat de gemeente Staphorst heeft uitgevoerd naar de integriteit van het ambtenarenapparaat. Want daarover kwamen afgelopen jaar erg veel klachten.”
-          op 24 november 2015 in een bericht met de kop “OM vervolgt gemeente Staphorst niet na aangifte door inwoners”

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klaagster stelt – samengevat – dat haar ambtenaren zonder feitelijke grond stelselmatig in een zeer kwaad daglicht worden gesteld en dat de gemeente stelselmatig wordt neergezet als een overheid die er met de pet naar gooit en malverseert. Daarbij heeft de omroep aan enkele boze burgers zeer ruim baan gegeven om op zeer vergaande wijze, in een eindeloze herhaling, hun gal te spuwen over de gemeente en haar ambtenaren. Bovendien heeft RTV Oost nagelaten deugdelijk wederhoor toe te passen en zelf naar behoren de feiten vast te stellen. Veel aantijgingen zijn ten onrechte als feiten gepresenteerd, aldus klaagster. Zij voegt daaraan toe dat de omroep constant spreekt over ‘gedupeerden van de gemeente’, als een eigen vaststelling en alsof feitelijk zou vaststaan dat de betrokkenen ernstige schade lijden als gevolg van onrechtmatig handelen van de gemeente. Klaagster benadrukt in dat verband dat niet iedere overheidshandeling of –beslissing door iedere burger verwelkomd zal worden. Er is altijd een spanningsveld tussen het individuele belang en het algemene belang, en klachten van burgers over buren zijn niet per definitie gegrond. De zeer belangrijke nuances bij de waardering van het gemeentelijk handelen ontbreken in de publicaties volledig. Volgens klaagster heeft de omroep zich tot spreekbuis gemaakt van bepaalde burgers met ongenoegens en daaraan vergaande generalisaties gekoppeld die op geen enkele wijze zijn waargemaakt. De gemeente weet niet van meer dan vier partijen die met hun buren in conflict zijn, de gemeente daartoe willen inschakelen en ongenoegen hebben omdat ze niet in het gelijk zijn gesteld. Daarbij komt dat de wederpartijen van de ‘gedupeerden’ niet aan het woord zijn gelaten. Bovendien is aan de omroep bekend dat het Openbaar Ministerie heeft vastgesteld dat er geen sprake is van vervalsing van bestemmingsplankaarten. Ten aanzien van het toegepaste wederhoor voegt de gemeente hieraan nog toe dat haar regelmatig niet om een reactie is gevraagd. Waar dat wel gebeurde kreeg zij veelal alleen de mogelijkheid te reageren op de emoties van de andere geïnterviewden. Met zo’n soort wederhoor komt de objectiviteit geen stap dichter bij. De omroep is blijven steken in zeer eenzijdige, negatieve beeldvorming van de gemeente, die in feite slechts als de gebeten hond staat tussen burgers die belangenconflicten hebben met elkaar.
Doordat zonder feitelijke grondslag en zonder feitelijk onderzoek een beeld is geschetst dat de gemeente en haar ambtenaren liegen en bedriegen en burgers laten barsten, is op kwalijke wijze het vertrouwen ondermijnd dat burgers in de gemeente en haar ambtenaren moeten kunnen stellen. De grove, verregaande wijze waarop RTV Oost dit heeft gedaan, in een grote opeenvolging van publicaties, tast de positie van de gemeente als overheid in ernstige mate aan.
Ten aanzien van het gedeeltelijk overschrijden van de klachttermijn stelt klaagster dat de publicaties steeds dezelfde aantijgingen betreffen. Zij verzoekt de Raad daarom alle publicaties als samenhangend geheel te beoordelen.

RTV Oost stelt hier – samengevat – tegenover dat zij is benaderd door inwoners uit Staphorst met klachten over de werkwijze van de gemeente. Van hen kreeg de omroep de beschikking over een enorm archief van gemeentelijke stukken. Het is haar journalistieke plicht om daarin te duiken en verbanden te leggen. Daarna heeft de omroep een eigen onderzoek gestart, waarbij is gesproken met een fors aantal burgers, met (oud)-gemeenteambtenaren en met ondernemers die zaken doen met de gemeente. Tijdens die gesprekken ontving de omroep meer stukken die de beweringen van de aangevers staafden. In enkele gevallen brachten de stukken duidelijkheid in andere zaken. Ruim voorafgaand aan de eerste publicaties is de gemeente op de hoogte gebracht van het onderzoek. Daarbij zijn afspraken gemaakt, onder meer dat de voormalig burgemeester de omroep altijd te woord zou staan. De gemeente heeft al snel geweigerd. Voorafgaand aan vrijwel elke nieuwe reportage is geprobeerd wederhoor te krijgen, het was de keuze van het gemeentebestuur dat niet te geven. De publicaties zijn voor een groot deel ‘opgehangen’ aan de verhalen van een kleine groep van vijf getroffenen. Zij zijn tot nog toe de enigen die met hun verhaal in de openbaarheid wilden en zij staan symbool voor het grote geheel, zoals in meerdere publicaties is verkondigd. Ook met andere inwoners, in conflict met de gemeente maar buiten beeld van de media, heeft de omroep met regelmaat goed contact. Op de zitting voegt de omroep hieraan toe dat de wederpartijen in de conflicten waarover zij hebben bericht, niet wilden reageren.
RTV Oost meent dat als er niets aan de hand was geweest, de Overijsselse Ombudsman naar aanleiding van een klacht van een van de gedupeerde partijen niet zou hebben geoordeeld dat de gemeente op het gebied van informatievoorziening en voortvarendheid niet zorgvuldig heeft gehandeld, dat de normen van ‘goede organisatie’ en ‘professionaliteit’ zijn geschonden, terwijl bovendien de schijn is gewekt dat er welbewust feiten worden verdraaid. En niet voor niets is de gemeente overgegaan tot het instellen van een integriteitsonderzoek en hebben ontevreden inwoners een klachtenwebsite ingesteld.
Verder wijst de omroep erop dat ambtenaren niet bij naam zijn genoemd en dat in de publicaties op adequate manier een onderscheid wordt gemaakt tussen de ‘aantijgingen’ van burgers en haar feitelijke bevindingen. Wellicht dat de juridische terminologie in de berichtgeving niet altijd correct is geweest, maar dat doet niet af aan de juistheid van de journalistieke boodschap.
RTV Oost concludeert dat zij invulling heeft gegeven aan wat als een van de kerntaken van een regionale omroep moet worden beschouwd: het controleren van de regionale overheid. Dat zij in de uitoefening van haar rol als ‘public watchdog’ het gemeentebestuur tegen de haren instrijkt is logisch. Overigens is de gemeente uitstekend in staat om waar zij dat nodig acht in het publieke forum een weerwoord te bieden aan media die in haar ogen onjuist of tendentieus berichten. De gemeente zal zich dan ook meer moeten laten welgevallen dan een individuele burger.

BEOORDELING VAN DE TIJDIGE INDIENING voor zover de klacht is gericht tegen de berichtgeving tot en met 13 juli 2015

De Raad kent een termijn voor het indienen van een klacht. Op grond van het Reglement voor de werkwijze van de Raad wordt een te laat ingediende klacht niet inhoudelijk behandeld en wordt volstaan met de constatering van de niet tijdige indiening van de klacht. Hiervan kan de Raad alleen afwijken als hij tot de conclusie komt dat de te late indiening van de klacht niet voor rekening van de klager behoort te komen.

Klaagster heeft niet op tijd geklaagd over de berichtgeving tot en met 13 juli 2015. Zij heeft aangevoerd dat de publicaties steeds dezelfde aantijgingen betreffen en heeft daarom aan de Raad verzocht deze als samenhangend geheel te beschouwen.

Hoewel de Raad begrip heeft voor het standpunt van klaagster dat bij een reeks elkaar opvolgende en vergelijkbare aantijgingen aanvankelijk niet wordt gereageerd en pas na enige tijd het moment kan komen dat ‘de maat vol is’, kan dit niet leiden tot het alsnog in behandeling nemen van de klacht tegen de hele reeks berichten. De termijnenregeling zou aanzienlijk aan betekenis verliezen, als deze niet ook in dergelijke gevallen zou worden toegepast. Alleen in zeer bijzondere omstandigheden zal daarop een uitzondering kunnen worden gemaakt. Daarvan is hier geen sprake. De Raad behandelt dit onderdeel van de klacht daarom niet inhoudelijk.

Het voorgaande neemt niet weg dat de Raad wel heeft kennisgenomen van deze publicaties als toelichting op de klacht voor zover deze is gericht tegen de berichtgeving vanaf 20 augustus 2015.

BEOORDELING VAN DE KLACHT voor zover gericht tegen de berichtgeving vanaf 20 augustus 2015

Kern van de klacht is dat klaagster – waarin mede begrepen haar ambtenaren – zonder feitelijke grond stelselmatig in een zeer kwaad daglicht zijn gesteld. De Raad zal zich tot deze kern beperken.

De Raad stelt voorop dat media in een democratische samenleving een belangrijke rol hebben – als ‘publieke waakhond’ – de overheid te controleren. Het is dan ook de taak van de media om onderzoek te verrichten naar c.q. te berichten over besloten bestuursculturen. Dit brengt mee dat naar mate een gemeenschap meer besloten is, het publieke belang om aandacht te besteden aan relatief kleine aangelegenheden in beginsel groter zal worden.

Het is dan ook goed voorstelbaar dat RTV Oost in de ontvangst van (slechts) enkele klachten voldoende aanleiding heeft gezien journalistiek onderzoek te verrichten naar mogelijk onoirbaar handelen door klaagster. Duidelijk is dat de omroep daarbij op een zorgvuldige wijze te werk diende te gaan en eenzijdige berichtgeving behoorde te vermijden. Daarbij komt dat bijzondere zorgvuldigheid is geboden indien informatie afkomstig is van personen die ten tijde van de verstrekking ervan in conflict waren met de gemeente of bepaalde gemeenteambtenaren of anderszins belanghebbende waren.

RTV Oost heeft aangevoerd dat de berichtgeving is ‘opgehangen’ aan vijf concrete gevallen, die symbool zouden staan voor het grote geheel. Dat laatste is echter onvoldoende aannemelijk geworden. Voor zover dit al uit nader onderzoek zou zijn gebleken, had de omroep in de berichtgeving inzicht moeten geven in dit onderzoek, bijvoorbeeld door vermelding van aanvullend bronnenmateriaal. Nu wordt nergens onderbouwd dat het vervolgverhaal van de vijf concrete gevallen staat voor veel meer dat niet zou deugen in Staphorst.

Daarbij komt dat de omroep steeds (voornamelijk) heeft bericht vanuit de visie van de ‘boze burgers’, die als feitelijk juist is gepresenteerd. Zo heeft zij onder meer bericht dat ‘bleek dat sommige inwoners consequent worden achtergesteld’ en dat ‘de inwoners in hun recht stonden en staan, maar door de gemeente niet serieus werden genomen en vaak zelfs voorgelogen en tegengewerkt’. Ook deze vergaande – de gemeente ernstig diskwalificerende – conclusies zijn onvoldoende onderbouwd.
Ten behoeve van een evenwichtige berichtgeving had de omroep bovendien vaker het standpunt van de gemeente dan wel de visie van de wederpartijen in de conflicten met de ‘boze burgers’ behoren op te nemen. Dat deze niet wilden meewerken, zoals RTV Oost heeft gesteld, kan daaraan niet afdoen. RTV Oost heeft kennelijk de beschikking gehad over een groot aantal bestuurlijke documenten, waaruit die standpunten kenbaar konden zijn.

De Raad vindt dat RTV Oost stelselmatig te eenzijdig over de kwesties heeft bericht en bij de gemiddelde lezer/kijker ten onrechte de indruk heeft gewekt dat de handelwijze van de gemeente in het algemeen niet deugt.

Een en ander leidt tot de conclusie dat RTV Oost journalistiek onzorgvuldig heeft gehandeld.

Relevant punt uit de Leidraad van de Raad: A.
Relevante eerdere conclusies van de Raad: RvdJ 2016/13 en RvdJ 2015/16
Relevant artikel uit het Reglement voor de werkwijze van de Raad: 2a

CONCLUSIE

De klacht tegen de berichtgeving tot en met 13 juli 2015 wordt niet inhoudelijk behandeld.
Voor zover de klacht is gericht tegen de publicaties vanaf 20 augustus 2015 heeft RTV Oost journalistiek onzorgvuldig gehandeld.

Zo vastgesteld door de Raad op 30 juni 2016 door prof. mr. B.E.P. Myjer, voorzitter, M.C. Doolaard, dr. H.J. Evers, ir. B.L. Hooghoudt en F.Th.H. Ruys, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.