2016/19 zorgvuldig

Samenvatting

B. van den Berg, F. Tieskens en RTL Nieuws hebben op journalistiek zorgvuldige wijze informatie vergaard en uitgezonden over een lezing die prof. dr. G.J.R. Maat (klager) heeft gegeven over het identificatieproces van de MH17-ramp. Dat Van den Berg en Tieskens zich ‘undercover’ toegang hebben verschaft tot de lezing en daar met verborgen opname-apparatuur geluidsopnamen hebben gemaakt was in dit geval niet ontoelaatbaar. RTL Nieuws mocht het als een misstand beschouwen dat klager in zijn lezing naar verwachting (opnieuw) gevoelig materiaal zou tonen en uitlatingen zou doen over de ramp die (nog) niet via geëigende kanalen openbaar waren gemaakt, terwijl de lezing niet beperkt zou zijn voor studenten uit het vakgebied van klager. Het is aannemelijk dat RTL Nieuws die misstand niet aan de orde heeft kunnen stellen zonder de door haar toegepaste werkwijze. RTL Nieuws is vervolgens zeer zorgvuldig te werk gegaan door nader onderzoek te verrichten en alle betrokken partijen – onder wie ook klager – vooraf te informeren en zonodig om wederhoor te vragen. In de publicaties is op passende wijze over de kwestie bericht, waarbij voldoende aandacht is besteed aan de namens klager uitgebrachte verklaring.

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

prof. dr. G.J.R. Maat

tegen

B. van den Berg, F. Tieskens en de hoofdredacteur van RTL Nieuws

De heer prof. dr. G.J.R. Maat te Afferden (klager) heeft op 6 januari 2016 een klacht ingediend tegen de heer B. van den Berg, de heer F. Tieskens en de hoofdredacteur van RTL Nieuws (hierna gezamenlijk: RTL Nieuws). Bij de beoordeling van de zaak is verder correspondentie betrokken van klager en de heer H. Taselaar, hoofdredacteur, van 24 januari 2016, van 11 en 13 februari 2016 en van 15 maart 2016.

De zaak is behandeld op de zitting van de Raad van 22 april 2016 in aanwezigheid van klager, die werd vergezeld door prof. mr. E.V.M. Jurgens en mr. J.E. Lenglet. Van de zijde van RTL Nieuws waren voornoemde Taselaar, de heer P. Klein (adjunct hoofdredacteur), de heer A. Tak (chef research redactie) en mevrouw S. Blom (legal counsel RTL Nederland) aanwezig. Beide partijen hebben hun standpunten toegelicht aan de hand van notities.

DE FEITEN

Klager was als forensisch anatoom lid van het zogeheten MH17-identificatieteam, dat de menselijke resten van de slachtoffers van de MH17-ramp heeft geïdentificeerd.

Op 6 april 2015 is op de website www.acupofmedicine.nl met de subtitel “Jouw dosis blogmedicatie” een artikel verschenen met de kop “College over de identificatie van MH17”, dat gaat over een college dat door klager was gegeven. Het artikel bevat onder meer de volgende passages:
“Enkele weken geleden ben ik naar een avondcollege geweest over forensische geneeskunde. Tijdens deze avond zou een forensisch arts komen vertellen over zijn werk tijdens de identificatie van de ramp met MH17 en hoe die identificatie nou in zijn werk gaat.”
en
“Hij begon met de feiten. Het was inmiddels zeker dat het toestel uit de lucht geschoten was (twee dagen later werd dit bewijs pas landelijk bekend gemaakt). Of het nu mocht of niet, hij deelde het nieuws met ons.”
en
“Hij liet ons ook zien wat er gebeurde, nadat de poort gesloten was. De plek waar de camera’s niet kwamen. De plek waar er niet langer gefilmd werd door de media.”
en
We gingen verder. Ik schrok van de volgende dia. De dia van een lichaam.

Op 9 april 2015 heeft klager opnieuw een lezing gegeven over de identificatie van de MH17-slachtoffers. De lezing was georganiseerd door de Studievereniging Gezondheidswetenschappen Santé te Maastricht en is tevoren op Facebook aangekondigd als volgt:
“Voor iedereen die niet bij [de] vorige lezing over de MH17 kon zijn of deze gewoon nog een keer wil bijwonen, het kan! Ditmaal georganiseerd door de Carrière Commissie van Santé.
De zeer interessante en indrukwekkende lezing wordt gegeven door Prof. Dr. George Maat, een forensisch anatoom uit Hilversum. Hij zal komen spreken over de identificatie van de stoffelijke resten van de MH17. In de lezing zal het verloop van die identificatie duidelijk naar [voren] komen.”

Voorafgaand aan de lezing – op 27 maart 2015 – heeft de studievereniging via Facebook nog het volgende bericht verspreid:
“Hallo allemaal! Deze activiteit is ook voor studenten van andere studies; aarzel dus niet om vrienden uit te nodigen die dit ook interessant vinden!”

De RTL Nieuws-journalisten Van den Berg en Tieskens hebben zich voor de lezing aangemeld zonder zich bekend te maken als journalist en hebben tijdens de lezing met verborgen opname-apparatuur opnamen gemaakt.

In televisie-uitzendingen van RTL Nieuws van 22 en 23 april 2015 is over de lezing van klager bericht. De uitzending van 22 april 2015 wordt ingeleid als volgt:
“Zeer gevoelige informatie uit het MH17-onderzoek is terecht gekomen op een plek waar het niet hoort, in een openbare lezing. Het gaat om foto’s van lichamen van de slachtoffers, beelden van het identificeren en details over de crash.”
In de uitzending zijn geluidsfragmenten van de lezing ten gehore gebracht, waarbij klager onder meer zegt: “Ik laat expres zo veel mogelijk intacte lichamen voor jullie zien, om niet al te zeer het te zwaar te maken.”  
Verder zeggen de presentatoren in de uitzending onder meer:
“En er komen tijdens de lezing niet alleen foto’s en details voorbij. De forensisch expert trekt ook conclusies over de toedracht van de ramp. Terwijl daar nog volop onderzoek naar gedaan wordt. Hij levert bovendien kritiek op de bergingsmissie.”
Later in de uitzending vraagt een van de presentatoren aan een redactrice op de redactievloer: “Kun je ook de conclusie trekken dat dit niet had mógen gebeuren?”, waarop de redactrice antwoordt:
“Nou kijk, je moet je voorstellen, dit soort beelden kunnen op bepaalde momenten natuurlijk best getoond worden. Dan gaat het bijvoorbeeld al om hele gesloten bijeenkomsten van patholoog anatomen onder elkaar, die willen leren van dit soort beelden. Soms voor studenten geneeskunde, maar dan ook in hele besloten gezelschappen. Dit was een openbare lezing, voor studenten gezondheidswetenschappen, maar ook voor allerlei andere studenten en ook voor anderen die daar zo konden binnenlopen. Het kostte één euro en je was er zo binnen. Iedereen was gewoon welkom. En dan is er nog iets anders. Dit materiaal is ook onderdeel naar het strafrechtelijk onderzoek naar de vliegramp. En politie en justitie laten ook weten dat dit dus absoluut niet had mogen gebeuren. De politie heeft de leiding over dit identificatieteam. Laten we even luisteren naar wat zij zeggen.”
Hierop zegt een woordvoerder van de politie:
“De doelgroep die professor Maat op dat moment bereikte is niet een zorgvuldig geselecteerde doelgroep geweest. Dat is ook het grote mankement feitelijk in het geheel, van we zijn niet zorgvuldig geweest en professor Maat is niet zorgvuldig geweest in het checken aan welke groep hij precies deze lezing gaf.”
De redactrice zegt vervolgens: “En de patholoog anatoom zelf betreurt dit ook ten zeerste. Dit is zijn reactie.” Daarna wordt de volgende tekst in beeld gebracht en gelijktijdig door een voice-over voorgelezen:
“Het spijt mij zeer dat ik hiermee mogelijk de nabestaanden heb gekwetst of onnodig heb gegriefd. Dat is nooit mijn intentie geweest. Juist al mijn werk, kennis en ervaring heb ik de afgelopen maanden ingezet voor de nabestaanden om tot een identificatie van hun dierbaren te komen.”
Een van de presentatoren zegt hierna tegen de redactrice:
“Nou heeft de forensisch expert tijdens deze lezing ook conclusies over de mogelijke toedracht van de ramp, maar ook over de laatste minuten aan boord van het toestel. Daar heb jij nieuws over.”
Waarop de redactrice reageert als volgt:
“Ja dat klopt. De Onderzoeksraad voor de Veiligheid heeft ons laten weten dat zij gaan onderzoeken of er antwoord te geven is op de vraag wat inzittenden van vlucht MH17 hebben meegemaakt tijdens die laatste momenten. Dit is een vraag die bij nabestaanden zelf is opgekomen en de Raad gaat nu kijken of en hoe die vraag eventueel te beantwoorden is.”
De uitzending wordt afgesloten met een verwijzing naar artikelen over de kwestie op de website van RTL Nieuws.

De inleiding van de uitzending van 23 april 2015 luidt:
“Er zijn meer leden van het MH17-identificatieteam die bij presentaties foto’s gebruiken van lichamen van slachtoffers van de vliegramp. Dat blijkt uit onderzoek van onze research redactie. De Stichting Nabestaanden MH17 eist een onmiddellijk verbod op het gebruik van dat soort beelden.”

Daarnaast heeft RTL Nieuws op diezelfde dagen aandacht aan de kwestie besteed in publicaties op haar website www.rtlnieuws.nl in het dossier “Geheime informatie MH17 naar buiten”:
-        op 22 april 2015 onder de koppen:
o   “Foto's en geheime informatie MH17-ramp naar buiten in lezing”
o   “Hoe heeft RTL Nieuws opnamen kunnen maken van de MH17-lezing?”
o   “Verklaring professor Maat over MH17-lezing”
o   “Dit is tijdens de lezing over MH17 verteld”
o   “Onderzoek naar laatste minuten passagiers MH17”
o   “Studievereniging biedt excuses aan voor lezing MH17”
o   “Vele, furieuze reacties van nabestaanden MH17”
o   “Van der Steur: optreden MH17-expert is onsmakelijk”
o   “MH17-expert op non-actief gezet om lezing”
-        op 23 april 2015 onder de koppen:
o   “Materiaal MH17 vaker gebruikt voor lessen”
o   “Wie gaf Maat toestemming MH17-foto's te gebruiken? Vijf vragen”
o   “Geen MH17-foto's meer in lezingen zonder toestemming”

Naar aanleiding van de berichtgeving over de presentaties van klager zijn Tweede Kamer-vragen gesteld, waarna door de minister van Veiligheid en Justitie een feitenonderzoek door de politie is gelast. Het rapport is – in gecensureerde vorm – op 12 oktober 2015 naar de Tweede Kamer verzonden.

Klager heeft zijn klacht op 3 november 2015 voorgelegd aan RTL Nieuws, waarop RTL Nieuws in een brief van 27 november 2015 heeft gereageerd. Vervolgens hebben partijen de kwestie besproken op 15 december 2015. Dit heeft niet tot een oplossing geleid.

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klager stelt dat RTL Nieuws onzorgvuldig heeft gehandeld door ongeoorloofd binnen te dringen bij de lezing en daar heimelijk geluidsopnamen te maken, en op grond daarvan gegevens te publiceren over het MH17-identificatieproces. Daarbij is ten onrechte gesuggereerd dat klager door het tonen van geanonimiseerde foto’s van MH17-slachtoffers in een ‘openbare’ lezing nabestaanden heeft gekwetst en bovendien uitspraken heeft gedaan die buiten zijn discipline zouden vallen. De uitzendingen hebben nabestaanden kunnen treffen, opschudding veroorzaakt en zijn goede naam geschaad, aldus klager.
Hij voert aan dat hij de klacht pas op 3 november 2015 – na het vrijgeven van het door het ministerie van Veiligheid en Justitie naar aanleiding van de berichtgeving van RTL Nieuws ingestelde onderzoek door de Tweede Kamer – aan RTL Nieuws heeft kunnen voorleggen. In de tussenliggende tijd waren de feiten waarover hij klaagt nog voorwerp van officieel onderzoek. Het leek klager niet correct om de klacht tijdens het verloop van het onderzoek in te dienen. In het onderzoek zouden feiten en omstandigheden kunnen blijken die voor hem, RTL Nieuws én de Raad van wezenlijke betekenis zouden kunnen zijn. Een volledige inzage in het Rapport van Relaas van het feitenonderzoek en de mogelijkheid om het betreffende rapport in handen te krijgen, kreeg klager overigens pas na herhaald aandringen op 17 december 2015.
Klager meent dat met de handelwijze van RTL Nieuws geen maatschappelijk belang was gediend. Het gepretendeerde ‘nieuws’ ging om zaken die al maanden tot in detail door de media werden geventileerd, niet van het strafrechtelijk onderzoek afkomstig konden zijn en in het college medisch inhoudelijk werden besproken. Het geven van een hoorcollege en het tonen van geanonimiseerd fotomateriaal van stoffelijke resten in een besloten en onderwijskundige omgeving aan medische studenten, is een normale en geaccepteerde gang van zaken. Het is nodig om kennisoverdracht aan een nieuwe generatie mogelijk te maken. De confrontatie voor de nabestaanden was niet het gevolg van zíjn handelwijze, maar van de keuzes en afwegingen die RTL Nieuws heeft gemaakt, aldus klager. Hij wijst er in dit verband op dat het Rapport van Relaas inmiddels heeft aangetoond dat hij zich bij het geven van het college heeft gehouden aan de gebruikelijke normen die daarvoor gelden en dat het ging om een voordracht in besloten gezelschap. Klager benadrukt dat hij niet op de hoogte was van de nadere aankondiging van de studievereniging, maar bovendien blijkt duidelijk uit de tekst dat deze was bedoeld voor medestudenten en niet voor ‘Jan en alleman’. Ook dienden belangstellenden zich officieel tevoren in te schrijven en op de dag zelf een collegekaart mee te nemen. Dat de studievereniging daar achteraf niet adequaat de hand aan hield, doet niet af aan het besloten karakter van de bijeenkomst. Dat de journalisten zich daarvan ook bewust waren, blijkt uit de wijze waarop ze te werk zijn gegaan. Eén van hen deed zich onder eigen naam voor als student, de ander meldde zich met een verzonnen naam bij de balie van de studievereniging. De RTL-journalisten waren de enige niet-studenten. Overigens heeft klager bij aanvang van het college gevraagd of zich onder de toehoorders familieleden of kennissen van slachtoffers bevonden. Zo ja, dan werd gelet op de illustraties ter overweging gegeven niet aanwezig te blijven. Voor het geval deze personen ervoor kozen aanwezig te blijven, toonde klager zich bereid om na het college met hen een en ander na te bespreken. In dit geval betrof het twee studenten, die lieten weten geen behoefte te hebben aan een nabespreking.
Verder voert klager aan dat RTL Nieuws tussen de dag van de lezing en de nieuwsuitzending ruim de tijd had voor het bieden van een reëel wederhoor, waarbij hij de strekking van de lezing en andere zaken had kunnen uitleggen. Daar heeft RTL Nieuws echter geen gebruik van gemaakt. Op de zitting deelt klager mee dat hij zich kan herinneren dat hij een dag voor de eerste uitzending is gebeld met een mededeling die ongeveer luidde ‘ik was bij uw lezing’ en de vraag ‘heeft u nog commentaar’. Vervolgens heeft nog een gesprek van ongeveer 30 seconden plaatsgevonden waarin hij de redactie heeft doorverwezen naar de leiding van het Landelijk Team Forensische Opsporing (LTFO), omdat intern was afgesproken dat het contact met de media centraal zou plaatsvinden en niet door de leden van het identificatieteam afzonderlijk. De redactie heeft vervolgens de door het ministerie van Veiligheid en Justitie voorgestelde ‘verklaring van excuus van klager’ opgevat als wederhoor.
Klager concludeert dat RTL Nieuws informatie heeft gepubliceerd dat is verkregen op basis van schending van journalistieke normen, terwijl voor die publicatie geen zwaarwegend maatschappelijk belang bestond.

RTL Nieuws stelt hier allereerst tegenover dat klager zijn klacht binnen de klachttermijn had kunnen indienen. Het door de minister van Veiligheid en Justitie gelastte feitenonderzoek had geen betrekking op haar handelwijze en uit notities blijkt dat het feitencomplex zoals dit in de uitzendingen aan de orde is gesteld, niet is veranderd. RTL Nieuws meent dan ook dat klager de afronding van dit onderzoek niet had hoeven afwachten. Zij heeft niettemin begrip voor de overwegingen en het perspectief van klager op dit punt en stelt prijs op een inhoudelijke behandeling van de klacht.
Ten aanzien van de totstandkoming van de uitzendingen voert RTL Nieuws – samengevat – het volgende aan. Vanwege de enorme maatschappelijke impact van de ramp met MH17 heeft zij in de nasleep van de ramp met MH17 veel eigenstandig journalistiek onderzoek verricht naar tal van facetten van het neerhalen van de vlucht. Zij wijst verder op de context en het moment van publicatie. Zo was het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) nog niet gepubliceerd, was de stand van het strafrechtelijk onderzoek met grote geheimzinnigheid omgeven en was de identificatie van slachtoffers nog niet afgerond. Het neerstorten van een vliegtuig van Germanwings zorgde voor debat over de laatste minuten van passagiers, hetgeen wonden open reet.
Op 8 april 2015 stuitte de redactie op de blog van 6 april over een eerdere lezing van klager. Die blog riep veel journalistieke vragen op over onder meer het naleven van de geheimhouding rond het identificatieproces en de lopende onderzoeken. Bij de redactie ontstond een redelijk vermoeden van een misstand, gegeven de niet-openbaarheid en vertrouwelijkheid die overigens in acht werd genomen. Uit de blog volgde dat beslotenheid of vertrouwelijkheid waarschijnlijk niet of onvoldoende adequaat geregeld was. Hierin lag een maatschappelijk belang en relevante nieuwswaarde. Na onderzoek bleek verder dat de lezing van 9 april 2015 werd aangekondigd middels een openbaar bericht op Facebook van studievereniging Santé, later gevolgd door de oproep 'neem je vrienden mee'. Vervolgens is na uitgebreid intern overleg besloten dat de inzet van het middel 'verborgen geluidsopname' gerechtvaardigd was; twee journalisten zouden zich aanmelden voor de lezing zónder zich kenbaar te maken als journalist, een exacte registratie van wat er in die lezing zou worden gezegd was van belang en na die opname zou worden beslist of inderdaad sprake was van een misstand, en of al dan niet tot publicatie zou worden overgaan.
RTL Nieuws erkent dat in de praktijk de gewoonte bestaat dat informatie over identificatieprocessen wordt gedeeld in het kader van educatie voor vakgenoten. De lezing van klager maakte echter geen onderdeel uit van een wetenschappelijk lesprogramma voor vakgenoten. Studievereniging Santé is gerelateerd aan de studie gezondheidswetenschappen; een veel bredere groep dan 'vakgenoten'. Bovendien bleek bij aanvang van de lezing duidelijk dat er studenten aanwezig waren die niets met het vakgebied van klager te maken hadden. Zowel het hoofd van het LTFO, alsook de minister van Veiligheid en Justitie menen tot op de dag van vandaag dat de doelgroep van de lezing niet de juiste was. Daarbij komt dat de lezing feitelijk openbaar was. Bij aanmelding was de opgave van een studentennummer niet vereist, er werden geen andere voorwaarden gesteld aan het bijwonen van de lezing en er vond geen toegangscontrole plaats. Maar ook als de lezing wél besloten was, was het heimelijk bijwonen en maken van geluidsopnamen gerechtvaardigd. Er bestond namelijk geen andere mogelijkheid om te controleren of het bericht (de blog) over de eerdere lezing juist was dan uit eigen waarneming na te gaan of en welke informatie over de MH17-ramp zou worden gedeeld. Het was voldoende aannemelijk dat de journalisten geen toegang zouden hebben gekregen tot de lezing als zij zich als zodanig kenbaar hadden gemaakt.
RTL Nieuws meent dat met de publicaties een nieuwswaardig, maatschappelijk en politiek relevant onderwerp aan de orde is gesteld. Zij heeft een misstand aangekaart die samengevat het volgende behelst: het geven van lezingen door klager voor een onjuiste doelgroep; daarbij werd materiaal van MH17-slachtoffers getoond terwijl het identificatieproces nog niet was afgerond en zonder de nabestaanden daarover te informeren; de lezingen stonden op zeer gespannen voet met de vertrouwelijkheid rond het identificatieproces, het strafrechtelijk onderzoek en het onderzoek van de OVV en tijdens de lezingen werden deels onjuiste, deels speculatieve uitlatingen gedaan buiten het vakgebied van klager, waarvoor hij in een officiële verklaring excuses heeft aangeboden. Het bijwonen van de lezing en het maken van geluidsopnamen was gerechtvaardigd en proportioneel, aldus RTL Nieuws. Zij wijst erop dat het feitencomplex sinds de eerste publicaties in essentie niet is gewijzigd en dat ook het oordeel van leidinggevenden bij de politie en bij het bestuur over onzorgvuldigheden van klager onveranderd is gebleven. Bovendien is klager tijdig en adequaat geïnformeerd over de opnames en het voornemen tot publicatie en de inhoud daarvan. Klager is een dag voor de eerste uitzending (van 22 april) benaderd en niet eerder, omdat de redactie eerst wilde zorgen voor een deugdelijke onderbouwing van de voorgenomen berichtgeving. Hij was van de feiten op de hoogte en had dus niet zoveel voorbereiding nodig. Het eerste telefoongesprek met klager heeft ongeveer 10 minuten geduurd. Daarin werd klager erover geïnformeerd dat een journalist van RTL Nieuws de lezing had bijgewoond, dat er geluidsopnamen waren gemaakt en wat de bevindingen waren. Klager verwees de redactie door naar het LTFO en zou nog een mobiel nummer verstrekken. In het tweede gesprek, van ongeveer een minuut, bleek dat klager dat niet kon vinden. Vervolgens heeft de redactie diezelfde dag en op 22 april 2015 contact gehad met de woordvoerder van de Nationale Politie (waaronder het LTFO valt), het LTFO en met het ministerie van Veiligheid en Justitie. Aan het eind van de middag van 22 april ontving de redactie een verklaring met excuses van klager aan nabestaanden en de erkenning van gemaakte fouten. Het is in het huidige tijdsgewricht niet ongebruikelijk dat een verklaring wordt uitgegeven en dat daarmee wordt volstaan. RTL Nieuws mocht die verklaring in alle redelijkheid opvatten als het wederhoor van klager. Zij meent dat klager ruimschoots de gelegenheid heeft gehad voor wederhoor. Zijn verklaring is in de juiste context als wederhoor grotendeels gepubliceerd in de uitzending en integraal op de website. Klager heeft zich na de uitzendingen niet tot de (hoofd)redactie gewend om vermeende onjuistheden aan te kaarten.
Volgens RTL Nieuws zijn de publicaties feitelijk, waarheidsgetrouw, controleerbaar en integer, met een heldere scheiding tussen feiten en meningen en voorzien van relevante context. Zij is volkomen transparant geweest over de totstandkoming van de publicaties en heeft daar op verschillende momenten verantwoording over afgelegd: in de verklaring op de site, in columns, en in antwoord op mediavragen.
RTL Nieuws concludeert dan ook dat de uitzendingen op journalistiek zorgvuldige wijze tot stand zijn gekomen en dat met grote zorgvuldigheid en terughoudendheid is bericht. Zij betwist dat de goede naam van klager in de publicaties is geschaad.

BEOORDELING VAN DE TIJDIGE INDIENING VAN DE KLACHT

Artikel 2a van het Reglement voor de werkwijze van de Raad voor de Journalistiek luidt:
1.a.    Voordat de klager zich tot de Raad kan wenden moet hij zijn bezwaren eerst voorleggen aan het medium. Dit dient te gebeuren binnen drie maanden na het plaatsvinden van de journalistieke gedraging waartegen klager bezwaar heeft.
b.    Daarna heeft het medium maximaal één maand de gelegenheid om de klacht af te handelen.
c.    Als de klacht niet naar tevredenheid van klager is afgehandeld óf het medium niet op de klacht heeft gereageerd, kan de klager zijn klacht bij de Raad indienen. Dit dient te gebeuren uiterlijk binnen zes maanden na het plaatsvinden van de journalistieke gedraging waartegen hij bezwaar heeft.
2.      Een klacht is tijdig ingediend indien deze voor het einde van de termijn als bedoeld in lid 1c. door het secretariaat van de Raad voor de Journalistiek is ontvangen.
3.      Indien een klacht niet tijdig is ingediend wordt deze niet inhoudelijk behandeld maar wordt volstaan met de constatering van de niet tijdige indiening van de klacht.
4.      Ten aanzien van een na afloop van de termijn ingediende klacht blijft de in het derde lid bedoelde constatering achterwege indien redelijkerwijs moet worden geconcludeerd dat de niet tijdige indiening van de klacht niet voor rekening van de klager behoort te komen.

Vaststaat dat de klacht tegen de publicaties van 22 en 23 april 2015 niet binnen drie maanden daarna aan RTL Nieuws is voorgelegd en ook niet binnen zes maanden na de publicaties bij de Raad is binnengekomen.

Klager voert aan dat hij het niet juist vond om zijn klacht aan RTL Nieuws voor te leggen, zolang het door de minister van Veiligheid en Justitie gelastte feitenonderzoek nog niet was afgerond. Volgens klager konden in dat onderzoek feiten en omstandigheden blijken die voor hem, RTL Nieuws én de Raad van wezenlijke betekenis konden zijn.

De Raad is van oordeel dat de door klager aangevoerde omstandigheden zijn aan te merken als bijzondere omstandigheden die de termijnoverschrijding verontschuldigbaar doen zijn, zodat de klacht inhoudelijk kan worden behandeld. Daarbij neemt de Raad mede in aanmerking dat klager nadat het rapport op 12 oktober 2015 in gecensureerde vorm naar de Tweede Kamer was verzonden, zijn bezwaren binnen enkele weken aan RTL Nieuws heeft voorgelegd. Bovendien heeft klager nadat hij op 17 december 2015 volledige inzage in het Rapport van Relaas had gekregen, zijn klacht binnen enkele weken bij de Raad ingediend.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

Kern van de klacht is dat journalisten van RTL Nieuws zich op oneigenlijke wijze toegang hebben verschaft tot een lezing van klager en daar heimelijk geluidsopnamen hebben gemaakt, en dat de aldus vergaarde informatie door RTL Nieuws is gepubliceerd zonder deugdelijke toepassing van wederhoor bij klager.

De Raad stelt voorop dat de ramp met vlucht MH17 op 17 juli 2014 en de nasleep ervan – met name de berging en identificatie van de slachtoffers, het onderzoek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) naar de oorzaak van de ramp en het (nog altijd lopende) strafrechtelijk onderzoek – een grote impact hebben (gehad) op de hele maatschappij.
Ten tijde van de lezing van klager en de publicaties van RTL Nieuws waren de identificatie van de slachtoffers en het onderzoek van de OVV nog niet afgerond. Door RTL Nieuws is er verder op gewezen – hetgeen door klager niet is betwist – dat over het identificatieproces en nog lopende onderzoek in het openbaar geen mededelingen werden gedaan.

Uitgangspunt is dat journalisten zich als zodanig bekend maken aan potentiële gesprekspartners en tegenover hen duidelijk zijn over hun journalistieke bedoelingen. Ze doen dat ook wanneer zij niet-openbare ruimten betreden. Het afwijken van deze norm kan worden gerechtvaardigd wanneer er evident sprake is van een misstand én wanneer dit noodzakelijk is om de desbetreffende kwestie aan de orde te stellen. Daarnaast is het werken met verborgen opname-apparatuur (slechts) toegestaan wanneer dit noodzakelijk is om een misstand aan de orde te stellen.

Verder geldt in deze kwestie dat nieuwswaardig maar niet openbaar gemaakt onderzoek uit educatieve doeleinden gedeeld moet kunnen worden met (toekomstige) vakgenoten, zonder dat de betrokkenen daarbij rekening hoeven te houden dat media ‘undercover’ aanwezig zijn.

Dit brengt mee dat indien sprake is van een college/lezing voor uitsluitend vakgenoten dan wel voor uitsluitend (mogelijk) toekomstige vakgenoten, terwijl het college/de lezing plaatsvindt in het kader van het reguliere onderwijsaanbod en daarmee een besloten karakter heeft, een journalist in beginsel met open vizier te werk zal moeten gaan. Dit geldt ook als het een lezing betreft ten behoeve van een studievereniging op het gebied van mogelijk toekomstige vakgenoten. Het afwijken van die norm is alleen gerechtvaardigd als, zoals hierboven aangegeven, evident sprake is van een misstand.  

De Raad tekent daarbij nog aan dat de inschatting welk gehoor valt onder ‘(mogelijk)  toekomstige vakgenoten’ in beginsel toekomt aan de persoon die de lezing geeft. Met klager is de Raad van oordeel dat in deze zaak studenten gezondheidswetenschappen voldoende als ‘(mogelijk) toekomstige vakgenoten’ konden worden aangemerkt. De journalist zal zich bij die inschatting moeten neerleggen, tenzij anderszins mocht blijken dat de lezing ook uitdrukkelijk is opengesteld voor personen die evident niet vallen onder ‘(mogelijk) toekomstige vakgenoten’.

Uit de blog van 6 april 2015 over een eerdere lezing van klager heeft de redactie van RTL Nieuws mogen opmaken dat klager in die lezing gevoelig materiaal had laten zien en uitlatingen over de ramp had gedaan, hetgeen zich moeilijk verhield met het besloten c.q. vertrouwelijke karakter van die informatie.
Verder mocht de redactie aan de uitnodiging van studievereniging Santé voor de lezing van 9 april 2015 en de nadere oproep “Deze activiteit is ook voor studenten van andere studies; aarzel dus niet om vrienden uit te nodigen die dit ook interessant vinden!” redelijkerwijs de conclusie verbinden dat er blijkbaar door klager niet uitdrukkelijk harde afspraken waren gemaakt dat de lezing besloten en vertrouwelijk zou zijn en slechts toegankelijk voor studenten gezondheidswetenschappen. De uitnodiging tot het bijwonen van de lezing was immers  (uiteindelijk) gericht aan iedere geïnteresseerde student. Daarmee was sprake van een wel erg ruime doelgroep, waarbij slechts het criterium ‘geïnteresseerde student’ en niet het criterium ‘mogelijk toekomstige vakgenoot’ gold.

In dit licht bezien is de Raad van mening dat RTL Nieuws het als een misstand mocht  beschouwen dat klager in zijn lezing van 9 april 2015 naar verwachting opnieuw gevoelig materiaal zou tonen en uitlatingen zou doen over de ramp die (nog) niet via geëigende kanalen openbaar waren gemaakt, terwijl de lezing niet beperkt zou zijn voor studenten uit het vakgebied van klager. Het is aannemelijk dat RTL Nieuws die misstand niet aan de orde heeft kunnen stellen zonder de door haar toegepaste werkwijze.
Onder deze omstandigheden en gezien de maatschappelijke relevantie van het onderwerp bestond voor RTL Nieuws voldoende aanleiding zich op te geven voor bijwoning van de lezing zonder daarbij de eigen journalistieke achtergrond te vermelden en daar heimelijk geluidsopnamen te maken. Deze werkwijze is in dit geval niet journalistiek ontoelaatbaar.

Als echter voor of bij de aanvang van de lezing alsnog onomwonden duidelijk zou zijn geworden dat de conclusie van RTL Nieuws onjuist zou zijn geweest, doordat voldoende zou zijn gecheckt dat alleen studenten gezondheidswetenschappen aanwezig zouden zijn en dat bovendien met de tijdens de lezing met (mogelijk) toekomstige vakgenoten gedeelde informatie strikt vertrouwelijk zou moeten worden omgegaan, dan zou er op dat moment voor RTL Nieuws nog een andere situatie zijn ontstaan waarin zij een nieuwe afweging had moeten maken of verdere aanwezigheid en het maken van heimelijke opnamen nog gerechtvaardigd zou kunnen zijn. Die situatie heeft zich echter niet voorgedaan. Desgevraagd heeft klager op de zitting erkend dat hij niet voor de aanvang van de lezing heeft gecheckt of ook anderen dan studenten gezondheidswetenschappen aanwezig waren. Ook heeft hij niet voor of tijdens de lezing gemeld dat de door hem verstrekte informatie als strikt vertrouwelijk diende te worden behandeld. Waar klager de boodschapper was van vertrouwelijke informatie die nog voor de buitenwereld verborgen diende te blijven, had het ook op zijn weg gelegen tevoren voldoende harde afspraken te maken met de studievereniging, erop toe te zien dat de studieverenging zich daaraan had gehouden en melding te maken aan de aanwezigen dat de informatie strikt vertrouwelijk diende te worden behandeld.

Verder vindt de Raad dat RTL Nieuws vanaf het moment van de vergaring van de informatie zeer zorgvuldig te werk is gegaan door nader onderzoek te verrichten en alle betrokken partijen – onder wie ook klager – vooraf te informeren en zonodig om wederhoor te vragen. In de publicaties is op passende wijze over de kwestie bericht, waarbij voldoende aandacht is besteed aan de namens klager uitgebrachte verklaring, die door RTL Nieuws terecht als diens wederhoor heeft kunnen aanmerken. Dat klager vanwege afspraken binnen het identificatieteam geen ruimer gebruik heeft kunnen maken van de hem geboden gelegenheid tot wederhoor, kan RTL Nieuws niet worden tegengeworpen.

Hoewel het beter was geweest als RTL Nieuws in het website-artikel van 22 april 2015 met de kop Foto's en geheime informatie MH17-ramp naar buiten in lezing” de volledige oproep van studievereniging Santé had geciteerd in plaats van te volstaan met het beperkte citaat "aarzel dus niet om vrienden uit te nodigen die dit ook interessant vinden!", brengt dit niet mee dat daarmee journalistiek ontoelaatbaar is gehandeld. In dat verband merkt de Raad op dat de oproep volledig is getoond in de uitzending van diezelfde dag.

De Raad begrijpt dat de werkwijze en publicaties van RTL Nieuws ook voor klager zeer onaangenaam zijn geweest. Ook uit zijn aanbod tijdens de lezing om na afloop met aanwezige familieleden of kennissen van slachtoffers persoonlijk na te praten, blijkt hoezeer hij was gesteld op zorgvuldigheid naar de nabestaanden van de slachtoffers van de vliegramp. De nadelige gevolgen die klager vervolgens heeft ondervonden, zijn echter in eerste instantie een gevolg van de manier waarop hij zelf onvoldoende erop heeft toegezien dat de doelgroep waarvoor hij zou spreken beperkt was en vertrouwelijkheid zou zijn gewaarborgd, en behoefden RTL Nieuws niet te weerhouden van publicatie.

Een en ander leidt tot de conclusie dat Van den Berg, Tieskens en de hoofdredacteur van RTL Nieuws journalistiek zorgvuldig hebben gehandeld.

Relevante punten uit de Leidraad van de Raad: A., B.1 en B.3
Relevante eerdere conclusies van de Raad: RvdJ 2015/24 en RvdJ 2012/56

CONCLUSIE

B. van den Berg, F. Tieskens en de hoofdredacteur van RTL Nieuws hebben journalistiek zorgvuldig gehandeld.

Zo vastgesteld door de Raad op 20 juni 2016 door prof. mr. B.E.P. Myjer, voorzitter, M.C. Doolaard, dr. H.J. Evers, ir. B.L. Hooghoudt en F.Th.H. Ruys, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.