2011/47 deels gegrond

Beslissing van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van
 
M.G.H. Brekelmans en de Stichting World Initiative for Orphans
 
tegen
 
L. van Gorkum en de hoofdredacteur van het Brabants Dagblad
 
Bij brief van 15 februari 2011 met diverse bijlagen heeft M.G.H. Brekelmans te Winkel, in persoon en in zijn hoedanigheid van voorzitter van de Stichting World Initiative for Orphans te Den Haag (hierna: klagers) een klacht ingediend tegen L. van Gorkum en de hoofdredacteur van het Brabants Dagblad (hierna: verweerders). Hierop heeft A. Besseling, hoofdredacteur, geantwoord in een brief van 15 maart 2011.
 
De zaak is behandeld ter zitting van de Raad van 27 mei 2011. Namens klagers is daar voornoemde Brekelmans verschenen. Verweerders zijn niet ter zitting verschenen.
 
DE FEITEN
 
Op 19 augustus 2010 is in het Brabants Dagblad een artikel van de hand van Van Gorkum verschenen onder de kop “De man die ’n spoor van illusies naliet” met het chapeau “Ontwikkelingswerk – Nederland telt ontelbare projecten voor hulp aan arme landen. Altijd goed bedoeld, meestal werken ze. Maar soms gaat het goed mis. Zoals bij oud-Gestelaar Maarten Brekelmans.”  De intro van het artikel luidt:
“Maarten Brekelmans wilde weeskinderen redden met zijn stichting. Vol goede bedoelingen stelde hij uiteindelijk iedereen teleur.”
Het artikel bevat verder onder meer de volgende passages:
“Wie de wereld dan toch wil verbeteren, moet er ook echt voor gaan, vertelde Maarten Brekelmans een paar jaar geleden in het Brabants Dagblad. Hij dacht groots, met zijn Stichting World Initiative for Orphans (WIO). Nederland was te klein, Europa ook, voor zijn missie: weeskinderen helpen waar ook ter wereld.”
en
“Met WIO wilde hij, oud CDA-statenlid in Noord-Holland, oud-Gestelaar en oud-student van het Pierson College in Den Bosch het verschil maken, dat andere hulporganisaties niet deden. Zonder tussenkomst van logge organisaties en trage regelgeving.
Hij regelde benefietjes, huurde hotels af voor congressen om geld in te zamelen voor het doel. Lobbyde bij gemeenten. Vier jaar later zijn er schulden, hebben veel mensen nog geld tegoed van Brekelmans. Erger nog: zijn mensen teleurgesteld door de beloften die hij deed: hij zou voor geld zorgen, hun goede doelen steunen. Helpen. En nog erger: er is volgens betrokkenen geen cent terechtgekomen bij hulpprojecten voor wezen.
In het tv-programma Een Vandaag kwamen gisteravond drie mensen aan het woord die op de een of andere manier slachtoffer werden [van] deze oud-Gestelaar.
Maar een oplichter? Zo durven ze hem niet op te noemen. Want hij wílde wel, maar het lukte niet. Ze noemen hem dom, of zeggen dat hij vertrouwen geschaad heeft door almaar loze beloften te doen, maar niets waar te maken. En dat valt iemand wél kwalijk te nemen, vertellen ze.
Stan Meeuwse is een van de drie die een boekje open doet over Brekelmans. De voormalig directeur Defence for Children Nederland: ,,Hij voelt zich betrokken bij de maatschappij. Prima. Maar hoe kun je denken dat je de problematiek in de wereld wel even oplost. Hij was gewoon niet deskundig.””
en
“Hij voerde Jan Pronk op in het comité van aanbeveling van WIO, terwijl die zegt juist geweigerd te hebben. Meeuwse: ,,Alsof hij zei: moet je kijken, erkenning!” Dat deugt niet, meent hij.
In 2009 had hij nog de hoop in zijn oude woonplaats Sint-Michielsgestel 50 mille voor weeskinderen bijeen te scharrelen. (…) De actie kwam er niet. Een benefiet in Eindhoven ging op ’t laatst niet door. Zelfde verhalen in Zandvoort. Flyers waren dan al gemaakt, kosten betaald door gemeente of particulieren.”
Het artikel eindigt met:
“Meeuwse vindt met al die anderen het ergst dat Brekelmans mensen liet geloven dat er goed gedaan zou worden. Zo ook anderen. Een gedupeerde op een forum: ,,Hij maakte reizen naar landen waar hij wilde helpen. ,,Er is al een fortuin opgegaan aan reizen, maar ik vraag me af of er al één kindje zonder ouderlijke zorg beter van is geworden.”
Maarten Brekelmans was gisteren niet bereikbaar voor commentaar.”
 
Naast het artikel is een tweede artikel geplaatst, eveneens van de hand van Van Gorkum, onder de kop “Tientallen gedupeerd door ‘goede doelen-man’”. Het artikel opent met:
“De stichting World Initiative for Orphans (WIO), van oud-Gestelaar Maarten Brekelmans is failliet. De stichting heeft een schuld van bijna 220.000 euro, aldus curator B. van Nielen. Brekelmans richtte de stichting in 2004 op, onder een andere naam. Hij wilde geld inzamelen voor kansloze kinderen, in het bijzonder weeskinderen.”
Verder bevat dit artikel onder meer de volgende passage:
“Het tv-programma Een Vandaag besteedde gisteren ruim aandacht aan de werkwijze van Brekelmans. Daaruit bleek dat Brekelmans in de WIO-jaren geen project voor weeskinderen is opgestart. ,,Het geld dat werd ingezameld, werd gebruikt om gemaakte schulden af te lossen”, aldus verslaggever Kimo de Moed van Een Vandaag.
De geïnterviewden geloven niet in kwade opzet van Brekelmans. ,,Hij bedoelde het goed, maar door onkunde, te laat ingrijpen en grootheidswaanzin heeft het zover kunnen komen”, zegt De Moed.”
 
Vervolgens is op 26 augustus 2010 op de website van het Brabants Dagblad een artikel van de hand van Van Gorkum verschenen onder de kop “Schuld Brekelmans dik 4,6 ton”. Het artikel luidt:
“De schuld van de failliete stichting World Initiative for Orphans (WIO) van oud-Gestelaar Maarten Brekelmans is gestegen tot ruim 460.000 euro.
Dat blijkt uit het tweede verslag van de curator. Er hebben zich negen nieuwe schuldeisers gemeld. In totaal zijn dat er nu 32, inclusief de Belastingdienst, die bijna 77.000 euro tegoed heeft. Eerder werd al bekend dat er 220.000 euro schuld was. Tot de gedupeerden behoren verder onder meer het Kurhaus en het Circustheater in Scheveningen.”     
 
DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN
 
Klagers stellen dat in de berichtgeving onjuiste en grievende journalistiek wordt bedreven en dat de berichtgeving schadelijk is voor de Stichting World Initiative for Orphans (hierna: WIO) en haar medewerkers, vrijwilligers, donateurs en oprichter Brekelmans. In dat verband wijzen klagers erop dat de publicatie is gevolgd door andere publicaties, van het Brabants Dagblad, maar ook op internet; op diverse internetfora zijn negatieve reacties verschenen. Hierdoor hebben sponsoren zich teruggetrokken en is een verharding ontstaan in de houding van diverse schuldeisers van WIO, waardoor het lopende faillissement mogelijk niet kan worden beëindigd en WIO de problemen wellicht niet zal overleven. Verder zal het onderwerp wereldwijd een achterstand oplopen, aldus klagers. Ter zitting voegt Brekelmans hieraan toe dat het inmiddels de goede kant opgaat en dat het faillissement waarschijnlijk zal worden beëindigd.
Ter toelichting stellen klagers dat WIO de kans heeft waargemaakt een van de meest innovatieve nieuwe goede doelen ter wereld te worden voor strategische hulp aan weeskinderen. Veel landen zijn op regeringsniveau verheugd over de samenwerking met WIO en wereldwijd worden successen geboekt, aldus klagers.
Volgens hen is de berichtgeving tendentieus en eenzijdig, omdat de journalist de berichtgeving heeft uitgewerkt naar aanleiding van een anonieme tip vanuit EénVandaag en uitsluitend de uitzending als bron heeft gebruikt. Naar aanleiding van de vooraf verstrekte opnamen hebben verweerders een aantal zeer kwalijke zaken over klagers gepubliceerd. De artikelen zijn een aaneenschakeling van insinuaties zonder enige grondslag. Verweerders hebben nagelaten onderzoek te doen naar de juistheid van de aantijgingen die zij in de berichtgeving hebben opgenomen. Daarbij is ten onrechte vermeld dat in de uitzending van EénVandaag drie slachtoffers aan het woord zijn gelaten. De desbetreffende personen zijn geen deskundigen of slachtoffers. Knuiman is een voormalig werkneemster die tot juni 2007 werkzaam was voor WIO. Zij heeft de gemaakte kosten en haar salaris volledig ontvangen. Meuwese kennen klagers niet goed, zij hebben hem slechts eenmaal gesproken. Volgens klagers is hij niet goed op de hoogte van hun werkzaamheden. Van de Ven-Gijsbers heeft de bijdrage voor haar project in Rwanda nog niet ontvangen, omdat nog niet aan alle afgesproken voorwaarden is voldaan.
Klagers stellen verder dat veel informatie in de gewraakte publicaties onjuist of onvolledig is. Zo komt niet aan de orde dat Brekelmans reeds zes jaar onbetaald leiding geeft aan de stichting. Hij heeft zijn eigen huis ingebracht als oplossing van de financiële problemen. Verder zijn geen subsidies verleend aan WIO, is nauwelijks publieksgeld verworven en zijn grote successen geboekt. Bovendien is Pronk aantoonbaar lid van het Comité van Aanbeveling. Verder wijzen klagers erop dat het drukwerk voor de actie in Sint-Michielsgestel niet is betaald door gemeenten of particulieren, maar door de stichting zelf. De stichting werkt voor een fractie van de kosten van andere hulpinstanties. In zes jaar is ongeveer twee miljoen euro uitgegeven. Het faillissement van WIO betekent niet dat er niet wordt gewerkt aan een oplossing voor de problemen, aldus klagers.
Zij benadrukken voorts dat WIO volgens de statuten niet tot doel heeft direct geld in te zamelen of projecten voor weeskinderen zelf op te starten. Ten aanzien van de genoemde congressen wijzen zij erop dat in het Circustheater geen activiteiten zijn geweest. Het congres dat wel werd georganiseerd, in het Kurhaus, was groot en vakkundig en is niet geflopt. De inhoud en vorm werden door de deelnemers hoog gewaardeerd, aldus klagers. Het feit dat er minder deelnemers waren dan gepland, vindt zijn oorzaak in het feit dat de gevestigde orde een cordon heeft gelegd om de startconferentie. Daarnaast zijn tientallen visa geweigerd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De omstandigheid dat veel geld is besteed aan reizen, vindt zijn oorzaak in het feit dat alle landen een idee hebben over weeskinderen, maar niet samenwerken. De waarde van wat er is bereikt, is echter vele malen hoger, aldus klagers.
Het is volgens klagers de vraag welk belang met de publicaties wordt gediend, terwijl het belang van de 200 tot 400 miljoen weeskinderen ernstig wordt geschaad.
Voorts stellen klagers dat de privacy van Brekelmans is aangetast en hij zeer negatief wordt weggezet. Brekelmans wordt in de berichtgeving ten onrechte aangewezen als schuldige, terwijl WIO aansprakelijk en verantwoordelijk is voor de financiële problemen. De kop van de publicatie van 26 augustus 2010 – waarin wordt gesteld dat de schuld van Brekelmans 4,6 ton bedraagt – is onjuist, aldus klagers. Ook de overige koppen met grote foto’s zijn volgens klagers beschuldigend van aard. Hierdoor is de reputatie van Brekelmans alsmede die van zijn familie ernstig beschadigd.
Klagers betogen dat onzorgvuldig over hen is bericht en zij hierdoor maandenlang onheus zijn bejegend en bedreigd. Daarbij benadrukken zij dat Brekelmans noch de curator is benaderd voor wederhoor, terwijl zij wel telefonisch bereikbaar waren. Verweerders hebben daarnaast geen e-mail, sms of brief gestuurd om contact te leggen of dit geprobeerd via betrokkenen. In dat verband wijst Brekelmans er ter zitting nog op dat zijn gegevens in het bestand zaten van verweerders, in verband met eerdere contacten tussen partijen.
Naar aanleiding van de berichtgeving heeft een gesprek tussen Brekelmans en verweerders plaatsgevonden. Verweerders hebben echter in dit gesprek geweigerd op alle concrete bezwaren en opmerkingen te reageren, aldus klagers. Zij menen dat door deze houding van verweerders rectificatie niet eenvoudig tot volledig eerherstel zal leiden.
 
Verweerders stellen dat weliswaar enkele fouten zijn gemaakt in de berichtgeving, maar dat in hoofdlijnen waarheidsgetrouw is bericht. Bij het schrijven van het artikel is de journalist afgegaan op de feiten rond het faillissement, op de uitzending van EénVandaag en op de artikelen die eerder in het Brabants Dagblad zijn verschenen. Het gebruik van deze bronnen blijkt uit de berichtgeving. De verklaringen die betrokkenen afleggen in een televisie-uitzending zijn toelaatbare journalistieke bronnen, aldus verweerders.
Zij merken verder op dat het faillissement feitelijk vaststond. In de berichtgeving komt duidelijk naar voren dat niet Brekelmans persoonlijk maar WIO failliet is verklaard. Als persoon was Brekelmans zodanig verbonden met de stichting dat het artikel logischerwijs over hem ging. Omdat Brekelmans geen verdachte is, is er daarnaast geen reden om zijn foto niet te gebruiken.
Voorts stellen verweerders dat herhaaldelijk is gepoogd Brekelmans te benaderen voor zijn commentaar, maar dat de betrokken journalist hierin niet is geslaagd.
Over de relevantie van de publicaties bestaat geen twijfel. Zowel de opkomst als de ondergang van de stichting heeft aanmerkelijke nieuwswaarde, aldus verweerders.
 
BEOORDELING VAN DE KLACHT
 
Kern van de klacht is dat sprake is van eenzijdige, tendentieuze en onjuiste berichtgeving, zonder toepassing van wederhoor, waarbij de privacy van Brekelmans onevenredig is aangetast. De Raad zal zich tot deze kern beperken.
 
De Raad stelt voorop dat de journalist en zijn redactie vrij zijn in de selectie van nieuws. Het is aan de redactie om te bepalen vanuit welke invalshoek(en) een onderwerp wordt belicht en in welke context het bericht wordt gebracht. Er bestaat evenmin een journalistieke norm die meebrengt dat een (hoofd)redactie bij een uitzending over een bepaald onderwerp (alle) voor- en tegenstanders aan het woord dient te laten.

Dit neemt niet weg dat de journalist waarheidsgetrouw dient te berichten en eenzijdige c.q. tendentieuze berichtgeving behoort te vermijden. (zie punten 1.1., 1.2. en 1.5. van de Leidraad van de Raad)
 
Verweerders hebben er in dit geval voor gekozen naar aanleiding van – en voornamelijk gebaseerd op – de uitzending van EénVandaag aandacht te besteden aan de handelwijze van klagers. Daarbij is verwezen naar specifieke bronnen, die zich zeer kritisch uitlaten over klagers, terwijl deze bronnen – zo maakt de Raad op uit hetgeen verweerders ter zake hebben gesteld – niet direct door verweerders zijn geraadpleegd.
In dat verband overweegt de Raad dat de journalist die in een ander medium geuite beschuldigingen, negatieve kwalificaties en beweringen aan iemands adres overneemt, dan wel deze beweringen put uit artikelen of opnamen uit het archief, zich dient te houden aan de zorgvuldigheidseisen die gelden bij het publiceren van beschuldigingen. Hij mag er niet van uitgaan dat de eerder gepubliceerde uitspraken het karakter van onbetwiste feiten hebben aangenomen doordat zij niet zijn weersproken. (zie punt 2.3.2. van de Leidraad)
 
Klagers hebben gesteld dat de berichtgeving enkele onjuistheden bevat ten aanzien van onder meer de spelling van namen en vermelding van een school, hetgeen door verweerders is erkend. Echter, niet is gebleken dat sprake is van zodanig relevante onjuistheden, dat reeds daarmee journalistiek onzorgvuldig is gehandeld.
 
Voorts overweegt de Raad dat klagers gezien de positie van Brekelmans binnen WIO – als voorzitter, woordvoerder en oprichter – met elkaar vereenzelvigd konden worden. Dat er juridisch een onderscheid tussen hen is te maken, doet daaraan niet af. Het is dan ook niet onbegrijpelijk of journalistiek onaanvaardbaar dat verweerders tevens aandacht hebben besteed aan (het handelen van) Brekelmans in persoon. (vgl. RvdJ 2010/54)
Echter, naar het oordeel van de Raad geeft de berichtgeving – anders dan de uitzending van EénVandaag waarop de berichtgeving is gebaseerd – een te ongenuanceerd en eenzijdig beeld van klagers. Daarbij is de berichtgeving zodanig toegespitst op de beschuldiging van het almaar doen van loze beloften en van financiële wanpraktijken, waarbij Brekelmans wordt getypeerd als dom, dat de lezer zich moeilijk aan de indruk zal kunnen onttrekken dat de aan de orde gestelde mislukking van het project van klagers voornamelijk aan het ondeskundig en dubieuze handelen van Brekelmans in persoon te verwijten is. Aldus is sprake van een zodanige diskwalificatie van Brekelmans dat verweerders deze niet zonder behoorlijke toepassing van wederhoor hadden mogen publiceren. (zie punt 2.3.1. van de Leidraad van de Raad)
 
Verweerders hebben gesteld dat zij hebben gepoogd contact te leggen met klagers, zonder dit nader te concretiseren of met stukken te onderbouwen. Klagers hebben het standpunt van verweerders gemotiveerd betwist. Daargelaten de vraag of Brekelmans telefonisch bereikbaar was, is uit de stukken niet gebleken dat verweerders hebben getracht hem (tevens) op een andere wijze – per brief, fax, e-mail en/of sms – te bereiken. Aldus is niet gebleken dat verweerders klagers gedegen gelegenheid tot wederhoor hebben geboden. Verweerders hadden in dit geval hetzij één of enkele dagen kunnen wachten met de publicatie, dan wel minst genomen het wederhoor van klagers als weergegeven in de uitzending c.q. op de website van EénVandaag kunnen publiceren of een follow-up kunnen plaatsen met daarin verwerkt het wederhoor van klagers. Nu verweerders geen van deze mogelijkheden hebben benut, is de klacht op dit punt gegrond.

BESLISSING
 
De klacht is gegrond voor zover deze betrekking heeft op eenzijdige, tendentieuze berichtgeving, zonder toepassing van wederhoor. Voor het overige is de klacht ongegrond.
 
De Raad verzoekt verweerders deze beslissing integraal of in samenvatting in het Brabants Dagblad te publiceren.
 
Aldus vastgesteld door de Raad op 21 juli 2011 door mr. C.A. Streefkerk, voorzitter, mw. M.J.H. Doomen, mr. T.E. Klein, mw. drs. F. Santing en mw. J.G.T.M. Wartenbergh, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris, en mr. H. Osinga, adjunct-secretaris.