2004/37 gegrond

Beslissing van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

T. Kuiper-De Haan en de ChristenUnie Barneveld

tegen

de hoofdredacteur van Panorama

Bij brief van 28 januari 2004 met een bijlage heeft T. Kuiper-De Haan te Barneveld mede namens de ChristenUnie Barneveld (klagers) een klacht ingediend tegen de hoofdredacteur van Panorama (verweerder). Bij brief van 18 februari 2004 heeft Kuiper-De Haan nog vier bijlagen overgelegd. F.R. Hitzert, hoofdredacteur, heeft op de klacht gereageerd bij brief van 20 februari 2004.

De zaak is behandeld ter zitting van de Raad van 26 maart 2004 in aanwezigheid van Kuiper-De Haan, die de klacht heeft toegelicht aan de hand van een notitie, en H. van Ree, directeur Partijbureau van de ChristenUnie. Verweerder was daar niet aanwezig.

Een der leden van de Raad heeft zich verschoond. Klagers hebben desgevraagd geen bezwaar gemaakt tegen behandeling van de zaak door de voorzitter en overige leden.

DE FEITEN

Op 17 december 2003 is in Panorama nr. 52 een artikel verschenen onder de kop “Bedelen in Barneveld”, waarvan de intro luidt:
Bijna kerst, maar geen huis en niks te eten. Word je dan in een streng gereformeerde gemeente nog met warmte opgevangen? Om daarachter te komen hulde Panorama-verslaggever Marco Barneveld zich in z’n ouwe kloffie en toog naar de Veluwe. Het verslag van een Dickensiaanse zoektocht naar de barmhartige Barnevelder.
Het artikel bevat onder de meer de volgende passage:
Ik besluit het anders aan te pakken. In de gemeentegids vind ik de adressen van de kopstukken van de christelijke partijen. Als ik rechtstreeks naar de leiders toe ga, scoor ik vast voer. Zij hebben tenslotte een voorbeeldfunctie.
Mevrouw Kuiper-de Haan, wethouder van de ChristenUnie, doet de deur open. “Wat wilt u?” vraagt ze streng. “Iets te eten,” smeek ik. “Daar moet je voor werken,” antwoordt ze bits. “Ik moet ook gewoon werken voor mijn eten.” “Hebt u niet een blikje dat u kunt missen? Iets dat voorbij de uiterste verkoopdatum is?” probeer ik. “Daar zijn de sociale voorzieningen voor,” is het harde antwoord. Zijn het mijn zwartgerande nagels? Of had ik deze uitspraak kunnen verwachten als ik het partijprogramma van de ChristenUnie had gelezen? Ik citeer letterlijk: Ondanks onze welvaart zijn er veel dak- en thuislozen, verslaafden, mensen zonder werk, mensen in uitzichtloze schuldsituaties. De samenleving vertoont scheuren (...) Maar, wie niet wil werken en dat wel kan, zal ook niet eten.

Bij het artikel is een foto van Kuiper-De Haan en verslaggever Barneveld geplaatst.

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klagers verwijten verweerder vooral de wijze waarop hij zijn nieuws heeft vergaard, via een undercovermethode. In november 2003 werd er bij Kuiper-De Haan aangebeld door een man die zich introduceerde met de woorden “we zijn bezig met een inzameling van eten”. Hij deelde mee dat hij deel uitmaakte van een groep mensen die in een kraakpand in Kootwijkerbroek woonde. Kuiper-De Haan, die gemeenteraadslid is in Barneveld en de gemeente goed kent, vond het verhaal niet geloofwaardig. Terwijl zij met de man sprak zag zij dat ondertussen een vrouw aan de overkant van de straat met een telelens foto’s stond te maken. Kuiper-De Haan informeerde bij de man of de vrouw ook bij de groep hoorde, die daarop een vaag antwoord mompelde. Vanaf dat moment was voor Kuiper-De Haan duidelijk dat de man niet arm of zielig was, maar een rol speelde. In eerste instantie legde zij in gedachten een verband tussen de ‘krakersgroep’ en het feit dat haar huis te koop stond aangeboden. Zij wees de man onder meer op de mogelijkheid om te gaan werken, omdat hij haar – afgezien van de rol die hij niet overtuigend speelde – vrij normaal leek. De man bleef vragen om eten, maar Kuiper-De Haan weigerde hem iets te geven. Zij geloofde hem niet en wilde niet bij de voordeur weg gaan, omdat zij niet wist of de ‘groep’ misschien ondertussen haar huis zou binnendringen. De man kwam zeer assertief over en Kuiper-De Haan voelde zich enigszins bedreigd, omdat zij niet wist wat er gaande was. Zij heeft het gesprek toen spoedig afgerond en heeft de deur dicht gedaan. Kuiper-De Haan voelde zich ronduit overvallen en het voorval gaf haar een onveilig gevoel.
Klagers stellen dat verslaggever Barneveld in het artikel ten onrechte doet voorkomen alsof hij een objectief beeld van Kuiper-De Haan heeft neergezet. Volgens klagers is bewust achterwege gelaten dat Kuiper-De Haan heeft geïnformeerd naar de fotograaf en dat zij twijfelde aan de echtheid van het verhaal van de man. Het artikel is derhalve onvolledig, waardoor geen recht wordt gedaan aan de waarheid. Voorts geeft het artikel ten onrechte een heel negatief beeld van Barneveld als christelijk dorp op de Veluwe.
Samengevat stellen klagers dat Kuiper-De Haan onvolledig is geciteerd door een journalist die zijn identiteit niet bekend heeft gemaakt. Bovendien is ongevraagd haar foto gepubliceerd. Kuiper-De Haan is in het artikel op een zodanige manier neergezet dat het haar goede naam en die van de ChristenUnie schaadt, aldus klagers. Zij betogen dat verweerder op een andere manier antwoord had kunnen en moeten vinden op de vraag ‘hoe barmhartig is Barneveld?’. De verslaggever had bijvoorbeeld informatie kunnen inwinnen bij diverse organisaties als de vrijwilligerscentrale en stichting vluchtelingenwerk. Naar de mening van klagers was er geen zwaarwegend maatschappelijk belang om undercoverjournalistiek te bedrijven.
Verder stellen klagers dat het artikel diverse onjuistheden bevat, zoals de vermelding dat Kuiper-De Haan wethouder is (zij is raadslid), het aantal inwoners van Barneveld, de vermelding dat de SGP-wethouder in een nieuwbouwwijk woont en de opmerking dat verslaggever Barneveld bij ‘de zwartekousenkerk’ alleen dodelijke blikken zou hebben ontvangen.

Verweerder stelt dat het artikel niet pretendeert een serieus onderzoeksverhaal te zijn. Het is een lichtvoetige reportage die met een knipoog is geschreven en destijds is gepubliceerd in de Kersteditie, bij wijze van ondeugende verrassing in een over het algemeen zwaarwichtig nummer.
Uitgangspunt was dat de verslaggever steekproefsgewijs wilde testen of publieke figuren binnen de christelijke politieke partijen van ‘het bijbelse bolwerk’ Barneveld datgene waarvoor zij zeggen te staan, ook in het dagelijks leven uitdragen. De verslaggever gaf zich daarbij uit als dakloze die in de bossen woont en honger heeft, ging langs de deuren in de hoop op barmhartigheid en tekende vervolgens zijn ervaring op, aldus verweerder.
Volgens hem is dit ook gebeurd in het geval van Kuiper-De Haan. De passage over haar is dan ook een getrouwe weergave, op één onjuistheid na: zij is raadslid en geen wethouder. Voor die omissie biedt de verslaggever zijn excuses aan.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

De kern van de klacht is dat verweerder onzorgvuldig heeft gehandeld door gebruik te maken van undercoverjournalistiek. De Raad zal zich tot die kern beperken.

Volgens het vaste oordeel van de Raad behoort een journalist degene over wie hij publiceert met ‘open vizier’ tegemoet te treden, dat wil zeggen zijn hoedanigheid aan hem bekend te maken. Slechts indien sprake is van zeer bijzondere omstandigheden kan rechtvaardiging bestaan voor het niet naleven van deze regel. Dergelijke omstandigheden kunnen zijn gelegen in het maatschappelijk belang, dat met een publicatie wordt gediend. Dit belang betreft niet alleen het aan de kaak stellen van misstanden, teneinde te bewerkstelligen dat zij onderzocht worden, doch tevens het informeren van het publiek over feiten en bijzonderheden die de ernst van een situatie scherper naar voren doen komen en die zonder de gevolgde werkwijze niet aan het licht gebracht zouden kunnen worden (vgl. onder meer Bungalowpark Het Grootslag tegen Blank, Vermeulen en Noordhollands Dagblad, RvdJ 2002/34).

Verweerder heeft aangevoerd dat de verslaggever met zijn werkwijze wilde testen of publieke figuren binnen de christelijke politieke partijen van ‘het bijbelse bolwerk’ Barneveld datgene waarvoor zij zeggen te staan, ook in het dagelijks leven uitdragen.
Naar het oordeel van de Raad is hier geen sprake van het aan de kaakstellen van een misstand, waardoor de werkwijze van verweerder zou kunnen worden gerechtvaardigd. Voorts heeft verweerder niet aannemelijk gemaakt dat de vergaarde informatie feiten en bijzonderheden betreffen als hiervoor bedoeld en evenmin dat hij die informatie niet ook op andere wijze had kunnen verkrijgen.

Verweerder heeft derhalve met zijn handelwijze jegens klagers journalistiek onzorgvuldig gehandeld en grenzen overschreden van hetgeen, gelet op de eisen van journalistieke verantwoordelijkheid, maatschappelijk aanvaardbaar is. Dit klemt te meer, nu verweerder heeft nagelaten in het artikel duidelijk te maken dat Kuiper-De Haan twijfelde aan het verhaal van de verslaggever en dat haar reactie in dat licht moet worden bezien.

BESLISSING

De klacht is gegrond.

De Raad verzoekt verweerder deze beslissing integraal of in samenvatting in Panorama te publiceren.

Aldus vastgesteld door de Raad op 25 mei 2004 door mw. mr. M.E. Leijten, voorzitter, mw. E.J.M. Lamers, mw. E.H.C. Salomons en mr. A.H. Schmeink, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.

Uitspraak 2004-37