1993/1 ongegrond

Prof. dr A.J.M. Donker tegen Frank van Kolfschooten

Per brief van 24 september 1992 met vijf bijlagen heeft professor dr A.J.M. Donker (klager) een klacht ingediend tegen Frank van Kolfschooten (betrokkene). Deze heeft op de klacht geantwoord in een brief van 3 november 1992 met zestien bijlagen. Klager heeft gerepliceerd per brief van 1 december 1992 met twee bijlagen en betrokkene heeft gedupliceerd per brief van 31 december 1992.

De zaak is behandeld ter zitting van de Raad van 5 februari 1993. Beide partijen waren in persoon aanwezig.

DE FEITEN

De Raad gaat op grond van de stukken en het verhandelde ter zitting uit van de volgende feiten.

Klager is hoogleraar aan de Vrije Universiteit te Amsterdam en verbonden aan de polikliniek Inwendige Geneeskunde van het Academisch Ziekenhuis van de Vrije Universiteit. Hij is samen met onder andere R.W. ten Kate co-auteur van een artikel dat OP 24 mei 1990 geaccepteerd werd door de redactie van het tijdschrift Gastroenterology en een ander artikel dat op 6 juni 1990 geaccepteerd werd door de redactie van de Journal of Clinical Pathology. Beide artikelen verschenen in de desbetreffende tijdschriften ongeveer tegelijkertijd.

Betrokkene wendde zich in een brief van 15 mei 1992 tot de redactie van de Journal of Clinical Pathology. In deze brief maakt hij de redactie opmerkzaam op het feit dat in het tijdschrift Gastroenterology een artikel is verschenen "that is identical to your article for about 80%". Hij stelt aan de redactie onder meer de volgende vragen:
"× Did you know about this case of 'selfplagiarism'?
× Would you have accepted the article if you had known Gastroenterology was going to publish an almost identical article?
× What is your opinion about this (rather common) practice of offering almost identical articles to editors of scientific journals in about the same period, so that they won't find out?"

In Ad Valvas (het weekblad van de Vrije Universiteit te Amsterdam) van 11 juni 1992 is onder de kop "Wetenschappelijk jaarverslag is kost voor liefhebbers" met daaronder in kleinere letters "Vele dubbeltellingen flatteren vlijt van onderzoekers" een artikel verschenen van betrokkene naar aanleiding van het Wetenschappelijk Verslag van de vu over het jaar 1990. Dit verslag bevat een opsomming van de publikaties van de aan de vu verbonden wetenschapsbeoefenaren. Het artikel bevat de volgende passages.

"Behalve de dubbeltellingen door administratieve fouten is er nog een andere categorie dubbeltelling. Een stuk wordt bijvoorbeeld behalve in het Engels ook in het Italiaans gepubliceerd. Verder is er nog de 'knip- en plakmethode' om het aantal publikaties te verhogen. De internist dr. R.W. ten Kate is bijvoorbeeld 'corresponding author' van een artikel in 'The Journal of clinical pathology'.
Een stuk dat voor zo'n tachtig procent hetzelfde is, is korte tijd daarvoor mede onder zijn naam (hoofdauteur is A Zwiers) al verschenen in Gastroenterology."
en
"Wat vindt een wetenschappelijk tijdschrift als The Journal of clinical pathology ervan dat het deels tweedehands werk heeft afgedrukt? Wetenschappelijke tijdschriften stellen immers meestal de eis dat auteurs oorspronkelijk werk inzenden. De redactie van The Journal of clinical pathology heeft desgevraagd een onderzoek ingesteld naar dit geval.
Conclusie: 'De artikelen die u citeert hebben inderdaad een overlap die onze redactionele beslissing, misschien, zou hebben beïnvloed als we ons ervan bewust waren geweest. Maar ze bevatten ook voldoende verschillen om het moeilijk te maken de auteurs te beschuldigen van dubbele publikatie', aldus redacteur J.S. Lilleyman in een brief aan Ad Valvas. 'Onder deze omstandigheden zou denk ik weinig worden bereikt als we de zaak verder uitzoeken, maar ik ben u dankbaar dat u deze zaak onder onze aandacht heeft gebracht', besluit Lilleyman."

In Ad Valvas van 24 september 1992 is een ingezonden brief opgenomen van J. van der Meer, voorzitter van de Vakgroep Inwendige Geneeskunde. Deze brief vormt een reactie op het artikel van betrokkene in Ad Valvas van 11 juni en bevat de volgende passage.

"Jammer voor Van Kolfschooten, maar zijn roem als speurder zal hoogstens beperkt blijven tot het redactielokaal van Ad Valvas. Het ging hier om twee artikelen waarvan het eerste (gepubliceerd in The Journal of Clinical Pathology) vooral gaat over een bepalingsmethode en het tweede (in Gastroenterology) over de toepassing van deze methode bij patiënten. The Journal of Clinical Pathology is meer methodologisch van opzet, terwijl Gastroenteroloqy meer op de klinische praktijk is gericht. In het
artikel in Gastroenterology wordt in de literatuurlijst verwezen naar de publikatie in de Journal of Clinical Pathology.
Van gelijktijdig aanbieden van praktisch hetzelfde stuk aan twee tijdschriften is dus aantoonbaar geen sprake. Dat er in de tekst (nog afgezien van de inhoud) sprake is van een zekere mate van overlap, is onvermijdelijk en niet ongebruikelijk wanneer de resultaten van een methodologisch onderzoek en de toepassing daarvan in twee verschillende tijdschriften worden gepubliceerd.
Telefonisch met het getal tachtig procent geconfronteerd, liet Van Kolfschooten het percentage eerst zakken tot circa veertig procent. Later liet hij mij schriftelijk weten dat bij zorgvuldig schriftonderzoek de overlap weer was gestegen tot zo'n 58 procent."

Het naschrift van betrokkene bevat de volgende informatie.

"Van de 253 regels tekst in het artikel in Gastroenterology zijn er 146 in identieke of min of meer identieke vorm terug te vinden in het artikel in de Journal of Clinical Pathology. Dat de briefschrijver dit bestempelt als 'een zekere mate van overlap' moet geestig bedoeld zijn.
Het argument van Van der Meer dat het artikel in Gastroenterology een verwijzing bevat naar dat in de Journal of Pathology, bevestigt juist mijn stelling dat de artikelen in dezelfde periode zijn aangeboden! Wat is het geval? De redactie van Gastroenterology heeft het artikel geaccepteerd op 24 mei 1990, terwijl het artikel in de Journal pas is geaccepteerd Op 6 juni 1990. Wisten de auteurs van het artikel soms eerder dan de redactie van de Journal dat hun artikel daarin zou worden opgenomen? Nee natuurlijk. De verwijzing kan pas na acceptatie zijn toegevoegd, samen met andere kleine veranderingen."

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Volgens klager bevat het artikel van betrokkene van 11 juni 1992 ten onrechte de beschuldiging van dubbelpublikatie. Betrokkene wijst erop dat in het ene artikel een bepaalde nieuw ontwikkelde methode wordt beschreven terwijl het andere artikel verslag doet van het gebruik van die methode. Daarbij is de methode zelf weer opnieuw beschreven. Tussen het ontwikkelen van de methode en het verslag van het gebruik daarvan heeft ongeveer een jaar gelegen. Dat de artikelen ongeveer tegelijkertijd zijn verschenen is het gevolg van het feit dat het tweede artikel heel snel voor publikatie werd geaccepteerd terwijl dat bij het eerste artikel veel langer geduurd heeft. Volgens klager gaat het om twee wezenlijk verschillende artikelen zodat de beschuldiging van dubbelpublikatie uit het artikel en van zelfplagiaat in de brief van betrokkene van 15 mei 1990 aan The Journal of Clinical Pathology, iedere grond mist.

Betrokkene heeft geantwoord dat hij in zijn artikel slechts feiten heeft geconstateerd en daaraan geen waarde-oordeel heeft verbonden.
"Een overlap van 58% (ongeveer 146 van de 253 regels tekst) is in mijn ogen erg veel, al is het dan geen 80%, zoals ik ten onrechte stelde in mijn artikel. Van dubbelpublikatie is bij een dergelijke overlap echter geen sprake, want een deel van de tekst is nieuw en ook de onderzoekscijfers en -tabellen verschillen. Ik gebruik het woord dubbelpublikatie dan ook niet in mijn artikel. Ook zeg ik nergens dat knippen en plakken verboden is (hoewel sommige wetenschappers dit uit den boze achten). Ook zeg ik niet dat Ten Kate c.s. de enigen zijn die deze variant van 'salami-wetenschap' bedrijven. Het is een bekend verschijnsel voor de redacties van wetenschappelijke bladen

BEOORDELING VAN DE KLACHT

Met uitzondering van het percentagecijfer zijn de door betrokkene in zijn artikel vermelde feiten juist. Het verkeerde cijfer is echter in een latere aflevering van Ad Valvas door hem gecorrigeerd. Uit de woordkeus van betrokkene is af te leiden dat hij de gesignaleerde methode van publiceren afkeurt. Dat valt echter binnen zijn journalistieke vrijheid, mede gezien het feit dat hij de reactie van de op dit gebied als autoriteit te beschouwen redacteur J.S. Lilleyman van The Journal of Clinical Pathology heeft vermeld.

Wat betreft de brief aan de redactie van dit tijdschrift, het gebruik daarin van het, tussen aanhalingstekens geplaatste, woord "selfplagiarism" leidt niet tot een gedraging waarmee betrokkene de grenzen heeft overschreden van hetgeen, gelet op zijn journalistieke verantwoordelijkheid, maatschappelijk aanvaardbaar is nu geadresseerde de artikelen waarop betrokkene dit woordgebruik baseerde kende, waarmee de inhoud van dit begrip te omlijnen viel als "overlap".

BESLISSING

De Raad acht de klacht ongegrond.

De Raad verzoekt betrokkene te bevorderen dat deze beslissing integraal of in samenvatting wordt gepubliceerd in Ad Valvas.

Aldus vastgesteld ter zitting van de Raad van 5 februari 1993 door mr P.J. Boukema, voorzitter, mr L. van Vollenhoven, mr T. Faber-De Heer, mr F. Kuitenbrouwer en mr D.T. Dalmolen, leden, in tegenwoordigheid van mr A.C.M. Karsten als secretaris.

RvdJ 1993, 1.