2019/9 zorgvuldig

Samenvatting

Zembla (BNNVARA) heeft in de uitzending “De prijs van het goedkope medicijn” op journalistiek zorgvuldige wijze aandacht besteed aan medicijnfabrikant Aurobindo. Naar aanleiding van de klacht van Aurobindo Pharma B.V. en APL Healthcare Limited (klagers) concludeert de Raad dat Zembla grondig onderzoek heeft verricht en daarbij diverse bronnen heeft geraadpleegd. Er bestond dan ook een deugdelijke basis voor de in de uitzending aan het adres van Aurobindo geuite beschuldigingen. Er is geen zodanig vertekend beeld of onzorgvuldige weergave van de kwestie gegeven, dat daarmee sprake is van niet-waarheidsgetrouwe of tendentieuze berichtgeving. Verder zijn de diverse beschuldigingen gedetailleerd voor wederhoor voorgelegd. Het had op de weg van Aurobindo gelegen om gedegen inhoudelijk te reageren en daarmee de voorgenomen berichtgeving te nuanceren. Dat zij heeft volstaan met een algemene reactie komt voor haar rekening. Bovendien is die reactie adequaat in de uitzending verwerkt en volledig op de website van Zembla gepubliceerd.

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

Aurobindo Pharma B.V. en APL Healthcare Limited

tegen

de hoofdredacteur van Zembla (BNNVARA)

De heer mr. O.G. Trojan en mevrouw mr. S.I. van Harten, advocaten te Amsterdam, hebben op 4 juli 2018 namens Aurobindo Pharma B.V. en APL Healthcare Limited (klagers) een klacht ingediend tegen de hoofdredacteur van Zembla (BNNVARA). Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie van klagers en mr. J.P. van den Brink, advocaat te Amsterdam, betrokken van 13 augustus 2018 en 30 oktober 2018.

De zaak is behandeld op de zitting van de Raad van 2 november 2018. Aan de zijde van klagers waren de heer V. Muralidharan (onder meer bestuurder van Aurobindo Pharma B.V.) en mr. Trojan aanwezig. Namens Zembla zijn mevrouw A. Schaetzle (researcher van Zembla), mevrouw M. Blaas (eindredacteur van Zembla), mevrouw mr. B. den Ouden (hoofd Juridische Zaken van BNNVARA) en mr. Van den Brink verschenen. Mr. Trojan en mr. Van den Brink hebben de standpunten van partijen toegelicht aan de hand van pleitnotities.

Voorafgaand aan de zitting heeft de Raad de gewraakte uitzending bekeken.

DE FEITEN

Op 11 april 2018 is een aflevering uitgezonden van het televisieprogramma Zembla (BNNVARA) met de titel “De prijs van het goedkope medicijn”. De uitzending brengt de reis van verslaggever J. van Dongen naar India in beeld, waar hij onderzoekt hoe daar medicijnen worden gemaakt. Op diverse locaties spreekt hij met verschillende mensen, onder wie bewoners en een aantal onderzoekers. Verder zijn beelden getoond van een Skype-gesprek met onderzoeker prof. J. Larsson. In de reportage zegt de voice-over onder meer:
“Hoe komen we hier in India terecht? Het verhaal begint bij de apotheek in Nederland. Driekwart dus vijfenzeventig procent van de pillen in de apotheek zijn zogenaamde generieke middelen. Dit zijn medicijnen waar het patent van verlopen is. Dure merkmedicijnen mogen nu ook door andere fabrikanten gemaakt worden. Hierdoor dalen de prijzen flink.”
en
Veel van deze pillen zijn spotgoedkoop omdat er geen patent meer op zit, maar hoe worden ze geproduceerd? In Nederland zijn de vier grootste fabrikanten Teva, Sandoz, Mylan en Aurobindo. Op de Nederlandse bijsluiters staat niet waar ze geproduceerd worden. Op de Amerikaanse bijsluiter van ditzelfde antibioticum van Aurobindo staat wel waar het gemaakt is. Fabriek Unit 7, vlakbij Hyderabad. Daar moeten we dus naartoe.”
Vlak voor het eind van de reportage zegt de voice-over:
“We benaderen ook de zorgverzekeraars VGZ, Zilveren Kruis en Menzis. Die ook medicijnen van Aurobindo in het pakket hebben. Zij willen geen interview geven. Ze melden dat de bevindingen bij Aurobindo en de overheid aangekaart moeten worden. We hebben Aurobindo zeven weken voor deze uitzending geïnformeerd en vele malen om een reactie op onze bevinden gevraagd.
(…)
We krijgen nu weer geen contact. Uiteindelijk laat Aurobindo ons schriftelijk weten:
Aurobindo produceert volgens strenge wettelijke richtlijnen zoals die van toepassing zijn in India, de Verenigde Staten en Europa. De productie-units zijn gecertificeerd en gecontroleerd door de regelgevende instanties in deze markten.
Lokale en internationale arbeidsregelgeving wordt nageleefd. De vergoedingen en voordelen voor werknemers zijn in overeenstemming met de wettelijke statuten. Alle arbeidskrachten ontvangen hetzelfde niveau van gezondheids- en veiligheidsfaciliteiten.
Aurobindo hanteert hoge standaarden voor milieubescherming en leeft de vereiste processen na. De fabrieken zijn uitgerust om eventuele schadelijke lozingen te neutraliseren en te voorkomen.”
De tekst van de reactie van Aurobindo is tijdens het uitspreken door de voice-over in beeld gebracht.

Op de website van Zembla is de volgende informatie over de uitzending opgenomen:
“Ook onze medicijnen worden tegenwoordig voor het grootste deel in India en China geproduceerd: de grondstoffen zijn goedkoper en de arbeidslonen laag. Zo produceert farmareus Aurobindo in India voordelige antibiotica, psychofarmaca en pijnstillers voor de Nederlandse patiënt.
Veel lagelonenlanden staan erom bekend het niet zo nauw te nemen met de arbeidsomstandigheden of milieu- en veiligheidseisen. De onveiligheid in de textielindustrie in Bangladesh is daar een navrant voorbeeld van. Hoe zit dat met de medicijnen die in India geproduceerd worden? Wie betalen de prijs? ZEMBLA onderzoekt onder welke omstandigheden onze goedkope geneesmiddelen worden geproduceerd.”

Vanaf 21 februari 2018 heeft Zembla contact gezocht met Aurobindo. Naar aanleiding van enkele korte telefoongesprekken heeft Zembla op 5 maart 2018 een e-mail gestuurd aan de heer M. Niël, managing director van Aurobindo Pharma B.V., die luidt:
“U heeft met mijn collega Jos van Dongen telefonisch contact gehad. Hierbij ons verzoek op de mail. Zembla maakt een uitzending over de gevolgen van outsourcing van de geneesmiddelenproductie. Voor ons onderzoek zijn we naar Hyderabad in India gegaan om te kijken onder welke omstandigheden medicijnen van Aurobindo worden geproduceerd. Ter plaatse hebben we met verschillende betrokkenen en deskundigen gesproken en interviews opgenomen.
Graag willen we in een interview met Aurobindo praten over de volgende punten:
1. Arbeidsomstandigheden
Werknemers zeggen dat Aurobindo hen een vast contract weigert ook al zijn ze langer dan drie jaar in dienst. De werknemers stellen dat hun lonen onder het living wage van zo'n 20-duizend roepie per maand zijn. Ze zeggen zes- tot achtduizend roepie per maand te verdienen.
Daar is in januari 2018 nog een staking van 3000 contract werknemers van Aurobindo over geweest, vertelt ook een regiobestuurder van de vakbond Center of Indian Trade Unions.
Arbeiders zeggen dat ze, in tegenstelling tot wat in het jaarverslag van Aurobindo staat, wel graag een vakbond willen. Aurobindo houdt dat volgens hen tegen. Volgens de werknemers zijn er onvoldoende beschermingsmaatregelen zoals handschoenen/schoenen/maskers aanwezig. Ook zeggen de werknemers dat ze bij ziekte of ongeval niet serieus genomen danwel ontslagen worden zonder enige compensatie.
2. Milieuvervuiling
Lokale vissers zeggen problemen te hebben door watervervuiling waar ze o.a. Aurobindo voor verantwoordelijk stellen. Diverse Indiase media hebben hierover bericht. Zo vertellen vissers in Kazipally op camera aangifte te hebben gedaan en klachten te hebben ingediend nadat in oktober 2017 230 duizend vissen zijn gestorven in een naburig meer. De fabriek van Aurobindo is mede aangeklaagd. Op 14 november 2017 heeft de Telangana State Pollution Control Board maatregelen opgelegd aan Aurobindo. Ook zou er volgens bewoners sprake zijn van vervuild drinkwater. Leraren van een school zeggen hinder en stank te ervaren door een fabriek van Aurobindo, direct naast de school. Ze maken zich zorgen over gezondheidsklachten van scholieren. Over de watervervuiling en antimicrobial resistance (AMR) in Hyderabad, met specifieke aandacht voor Aurobindo, zijn meerdere onderzoeken verschenen zoals rapporten van Changing Markets (uit 2015/2016/2017/2018 [link]) en The Bureau of Investigative Journalism [link] mede gebaseerd op het 2017 gepubliceerde onderzoek van Lubbert et al.[citaat en link]
3. Landonteigening
Productiefaciliteiten van Aurobindo zijn in 2007/2008 gebouwd op land dat eerder door boeren werd bewerkt. Deze boeren vertellen over beloftes om bij Aurobindo te kunnen werken en de verdere verarming die ze ondervinden door het verlies van hun land. Prof. S. Surepally, mede auteur van het onderzoek "The impact of special economic zones in India: A case study of polepally SEZ" (The International Land Coalition, 2011) bevestigt de bevindingen van de dorpelingen. Het rapport is mede gefinancierd door het Nederlands Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Voor de volledigheid vermelden we u dat we ook interviews opgenomen hebben met Prof. N Purendra Prasad van de universiteit van Hyderabad, met Prof. Joakim Larsson van de universiteit van Gothenburg en Anil Dayakar, milieudeskundige en actief voor de NGO Gamana.
We willen graag met Aurobindo in gesprek komen en weten hoe tegen de kritiekpunten wordt aangekeken. Mocht hiervoor verdere toelichting gewenst zijn, dan horen we dat graag.”

Hierna volgen enkele telefoongesprekken, waarna Zembla op 30 maart 2018 de volgende e-mail heeft gestuurd naar de heer A. de Vries, communicatieadviseur van Aurobindo Pharma B.V.:
“Tot op heden hebben we niets van u vernomen op ons interviewverzoek dat wij hebben aangevraagd voor vandaag. Dat betreuren wij zeer.
Toch willen wij nog steeds graag een reactie op de volgende beweringen:
1.      Bewoners van het dorp Polypally zeggen dat ze het land waar ze voorheen woonden en werkten aan Aurobindo hebben verloren. Ze beweren dat aan hen is beloofd dat elk huishouden een baan zou krijgen. De bewoners zeggen alleen een job card (rehabilitation card) te hebben gekregen maar geen werk. Arbeiders uit andere regio's krijgen de banen. De bewoners stellen dat als ze daarover navraag doen, de politie wordt gebeld. De bewoners stellen, dat aan hen is voorgespiegeld dat ze zouden profiteren van de komst van de pharma industry.
2.      Een regiobestuurder van de vakbond Center of Indian Trade Unions beweert dat het management van Aurobindo werknemers bedriegt en uitbuit, door werknemers niet in vaste dienst te nemen die al jarenlang op contractbasis voor Aurobindo werken. Geschoolde werknemers bevestigen dat ze geen vaste baan krijgen. Ze zeggen tussen de 6 jaar en 10 jaar voor Aurobindo te werken en dat het bedrijf hen een vast dienstverband heeft beloofd. De werknemers stellen dat als zij dat bij Aurobindo aankaarten ze hun baan verliezen.
Werknemers van Aurobindo verklaren dat ze onderbetaald worden. Ongeschoold personeel zegt RS 5000 /6000 per maand te verdienen, geschoold personeel RS 8000 /9000. Met een permanente/vaste baan zouden ze RS 15000 krijgen. De CITU regiobestuurder stelt dat het minimumloon RS 22000 is.
Werknemers verklaren dat er tijdens hun werkzaamheden bij Aurobindo geen veiligheidsmaatregelen zijn in de vorm van veiligheidsbrillen, veiligheidshandschoenen, veiligheidsschoenen of veiligheidsmaskers. Volgens de arbeiders zouden vele werknemers last hebben van infecties en door blootstelling aan chemicaliën arbeidsongeschikt raken. Werknemers zeggen dat hun klachten door leidinggevenden bij Aurobindo geen aandacht krijgen. Ze stellen dat ze naar het ziekenhuis worden gebracht en dat het daar bij blijft.

3.      Docenten van een school die naast een fabriek van Aurobindo gevestigd is, geven aan dat zowel de docenten als scholieren gezondheidsproblemen ondervinden door de uitstoot van de fabriek. Een docent van een school stelt dat ze door de luchtvervuiling van Aurobindo hoofdpijn krijgt, een brandend gevoel in haar ogen en keel heeft en last van duizeligheid heeft. De docent geeft aan dat de scholieren door de uitstoot duizelig werden en soms flauw vielen. Volgens de sportleraar hebben de scholieren door de luchtvervuiling verminderde luchtcapaciteit en kunnen de scholieren hierdoor minder goed rennen dan andere scholieren. Ondanks klachten van de school stopt de luchtvervuiling door de fabriek van Aurobindo niet.
4.      Zembla bezoekt de locatie waar de onderzoekers van Changing Market in 2016 watermonsters hebben genomen. De bewoners van Polypally vertellen dat ze twee maanden voor de opnames van Zembla nog geprotesteerd hebben omdat Aurobindo nog steeds vervuild water uit de fabriek liet stromen. Na dat protest is de vervuiling pas gestopt.
Een milieuonderzoeker die op diverse locaties watermonsters van o.a. Aurobindo heeft afgenomen stelt dat er sprake is van illegale afvalwaterlozing. Volgens hem zouden farmaceutische bedrijven zich niet houden aan de voorgeschreven waterzuiveringsvoorschriften omdat ze willen bezuinigen op de kosten.
Lokale vissers zeggen dat Aurobindo en andere farmaceutische bedrijven de meren van Khazipally en Gaddapotharam met chemicaliën hebben vervuild. Als gevolg hiervan stierven meer dan 200 duizend vissen. De vissers beweren dat ze nog geen compensatie hebben ontvangen. De vissers stellen verder dat de chemicaliën sindsdien nog steeds in de meren terecht komen.

5.      Volgens een hoogleraar sociologie willen multinationals zoals Aurobindo goedkope arbeidskrachten, goedkope grond, gratis water en voor een aantal jaren belastingvrijstelling.
Volgens een andere hoogleraar sociologie is er sprake van collusie tussen de Indiase overheid en farmaceutische bedrijven. Hij stelt ook dat uitbuiting van mensen in ontwikkelingslanden het gevolg van outsourcing is.

6.      Tussen 20-28 april 2017 heeft de USFDA een fabriek van het bedrijf Aurobindo geïnspecteerd. Het betreft de productielocatie Unit IV. De USFDA heeft 7 observaties gedaan m.b.t. GMP. Wat is de reactie van Aurobindo op de bevindingen van de USFDA?
Aurobindo Pharma Limited Unit IV is als eindproductfabrikant opgenomen in het registratiedossier van 4 in Nederland geregistreerde geneesmiddelen. Er lopen 2 registratieaanvragen. Hoe garandeert Aurobindo de kwaliteit en de veiligheid van de geneesmiddelen die in de toekomst in deze fabriek voor de Nederlandse markt geproduceerd worden geborgd is?

We zien de reactie van Aurobindo Pharma graag op dinsdag 3 april 2018 voor 15.00 uur tegemoet. We kunnen dan nog een afspraak maken om op woensdagmorgen het interview op te nemen want woensdagavond gaat de uitzending definitief 'op slot'. Mocht u niet reageren dan zullen wij in de uitzending vermelden dat Aurobindo Pharma geen interview op camera wil geven.”

Op 4 april heeft 2018 heeft Zembla nog een e-mail aan Aurobindo gestuurd, die zich niet bij de stukken bevindt. Vervolgens heeft Zembla op 6 april 2018 de volgende verklaring van Aurobindo ontvangen:
“Algemeen
Aurobindo Pharma Ltd. is een grote producent van generieke geneesmiddelen met omvangrijke activiteiten in de Verenigde Staten en Europa. Aurobindo produceert kwaliteitsmedicijnen volgens strenge wettelijke richtlijnen zoals die van toepassing zijn in India, de Verenigde Staten en Europa. De productie units van Aurobindo zijn gecertificeerd en gecontroleerd door de regelgevende instanties in deze markten. Als verantwoordelijk werkgever leeft Aurobindo ook de lokale/internationale arbeidsregelgeving na die van toepassing is op haar vaste of tijdelijke arbeidskrachten. Tevens hanteert Aurobindo in het kader van haar Corporate Social Responsibility (CSR) op duurzame wijze diverse programma's, die zijn gericht op de verbetering van gezondheidszorg, onderwijs, milieubescherming en hygiëne in India. De jaarlijkse uitgaven van deze projecten bedragen meer dan 3 miljoen euro.
Tijdelijke arbeidskrachten — vergoeding en arbeidsvoorwaarden
Behalve de werknemers op de reguliere loonlijst heeft Aurobindo indien nodig tijdelijke arbeidskrachten in dienst. Deze tijdelijke arbeidskrachten zijn niet werkzaam op het gebied van de kernproductie, maar voeren randactiviteiten uit zoals materiaalbehandeling, huishoudelijke taken, tuinieren etc. Deze personen zijn in dienst via bevoegde aannemers, die werken met vergunningen van lokale overheden en in de eerste plaats verantwoordelijk zijn voor de naleving van de wetgeving voor de werving en de vergoeding die geldt voor dit segment. De vergoeding en voordelen (ook in geval van ziekte of bij een ongeval), die worden uitgekeerd door Aurobindo zijn in overeenstemming met het minimumloon en andere toepasselijke wettelijke statuten. Deze tijdelijke arbeidskrachten ontvangen hetzelfde niveau van gezondheids- en veiligheidsfaciliteiten als de reguliere arbeidskrachten.
Milieu
Aurobindo hanteert in haar fabrieken hoge standaarden voor milieubescherming aan de hand van de naleving van vereiste processen, zoals die worden voorgeschreven door lokale voorschriften voor het beheersen van water- en luchtvervuiling. De fabrieken zijn uitgerust met de infrastructuur om eventuele lozing van vloeibare of gasvormige vervuiling, die schadelijk kan zijn voor de omringende ecologische systemen, te neutraliseren en te voorkomen.
Medicijnen
Als leverancier van kwaliteitsmedicijnen aan de Amerikaanse en Europese markten zijn alle fabrieken van Aurobindo gecertificeerd door de betreffende wettelijke instanties van deze markt. De systemen van Aurobindo voor de productie en de kwaliteitscontrole worden periodiek herzien en intern verbeterd zodat deze in overeenstemming blijven met de veranderende regelgeving.
De producten van Aurobindo worden onderworpen aan een tweeledig vrijgifteproces voor de kwaliteitscontrole: eerst in de fabriek en vervolgens op Europees niveau, zoals is voorgeschreven door de Europese richtlijnen voor het vrijgeven van producten.
De fabrieken van Aurobindo worden periodiek gecontroleerd door deze internationale regelgevende en inspecterende instanties (US FDA, EDQM, UK MHRA en andere Europese toezichthouders, zoals INFARMED). Eventuele waarnemingen in deze reviews worden naar behoren opgevolgd en aan deze instanties teruggekoppeld.
Grondverkoop
Het land waarop de fabriek van Aurobindo in Polepally (Special Economic Zone - SEZ) is gesitueerd, wordt net als bij veel andere bedrijven, geleased van de lokale overheid. Indien Zembla opheldering wil met betrekking tot de acquisitie van dit land, verwijzen wij graag naar de lokale overheid.”
Deze verklaring is als ‘Statement van Aurobindo’ op de website van Zembla gepubliceerd.

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klagers stellen – samengevat – dat de rode draad in de uitzending is, dat Aurobindo met illegale lozing van vervuild water heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van een ‘levensgevaarlijke superbug’, die een gevaar vormt voor de Nederlandse volksgezondheid. Meer in het bijzonder is Aurobindo ervan beschuldigd dat zij verantwoordelijk is voor lozing van antibiotica in het oppervlaktewater, waardoor zich multiresistente bacteriën hebben gevormd, de zogenoemde antimicrobial resistance (AMR). Aurobindo onderschrijft dat multiresistente bacteriën een groot gevaar vormen voor de volksgezondheid, maar benadrukt dat zij voldoet aan alle voorschriften voor afvalwaterverwerking. De beschuldiging ontbeert dan ook iedere steun in de door Zembla gepresenteerde feiten. Als Zembla voldoende onderzoek had gedaan, dan zou zij tot de conclusie zijn gekomen dat de beschuldiging is gebaseerd op ongefundeerde stellingen en suggesties, aldus klagers.
Zo is Aurobindo ten onrechte in verband gebracht met de antimicrobiële vervuiling in de Musi-rivier. Door opeenvolgende beelden en tekst wordt de kijker geen andere keus gelaten dan te concluderen dat Aurobindo verantwoordelijk is voor de lozing van antibiotica in de Musi-rivier. De werkelijkheid is echter dat geen van de productiefaciliteiten van Aurobindo zich bevindt in de buurt van de Musi-rivier en evenmin op deze rivier afvalwater loost. Het onjuiste beeld wordt nog versterkt doordat Aurobindo in het vervolg van de uitzending ook verantwoordelijk wordt gehouden voor antimicrobiële vervuiling op andere locaties.
Bovendien is Aurobindo niet betrokken bij het zeer ernstige milieu-incident in het Gandigudem-meer, waardoor 230.000 vissen stierven. Op grond van een order van de Telangana State Pollution Control Board meent Zembla dat Aurobindo beboet is voor deze zeer ernstige vervuiling, maar de order ziet niet op het meer in Gandigudem. Het gaat om een kleine vergoeding (ongeveer 60 euro) die collectief is opgelegd aan een aantal bedrijven in verband met een relatief kleine vissterfte van 1.000 vissen in het Ayyamma-meer. Hoewel de desbetreffende Aurobindo-faciliteit een zogenoemde ‘zero liquid discharge facility’ is en daarom geen schuld kan hebben aan vervuiling van dit meer, heeft Aurobindo besloten het haar opgelegde aandeel in de collectieve vergoeding te betalen. Dat de namen van beide meren niet in de documentaire voorkomen doet er niet aan af dat de getoonde vervuiling evident het milieu-incident in het Gandigudem-meer betreft en dat Aurobindo ten onrechte als één van de schuldigen aan dit incident wordt aangewezen. Verder merken klagers op dat Zembla heeft verwezen naar een reactie van Aurobindo op een informatieverzoek over de vraag welke acties zijn ondernomen door de autoriteiten met betrekking tot de beide meren, die in dezelfde periode verontreinigd raakten. Het document toont weliswaar een overzicht van de bevelen (orders) en aanwijzingen (directions), die aan verschillende bedrijven zijn opgelegd, maar de afzonderlijke ‘orders and directions’ zijn steeds toegespitst op één bedrijf en één meer.
Ook is onjuist dat Aurobindo een bijdrage heeft geleverd aan de verontreiniging met antibiotica die is aangetroffen in een waterkanaal nabij Kazipally. Via deze watergang belandde zwaar verontreinigd regenwater in het Gandigudem-meer. Volgens milieuactivist Dayakar, die uitvoerig aan het woord is gelaten, zou het verontreinigde water afkomstig zijn van verschillende zich stroomopwaarts bevindende industrieën waaronder Aurobindo. Als Zembla had voldaan aan haar eigen onderzoeksplicht, dan zou zij tot de conclusie zijn gekomen dat het topografisch gezien onmogelijk is dat afvalwater van Aurobindo terecht is gekomen in de bewuste watergang.
Aurobindo watert namelijk niet af naar het noorden, maar naar het westen. Hierdoor wordt het regenwater afgevoerd via afwateringskanalen die niet in verbinding staan met de betonnen watergang waar Dayakar over spreekt. Daarbij komt dat weliswaar ook tegen Aurobindo als (vermeende) veroorzaker aangifte was gedaan, maar dat de lokale politie afzag van vervolging omdat het gezien de topografische situatie niet mogelijk is dat Aurobindo afwatert op de getoonde watergang. Bovendien gaat het opnieuw om een ‘zero liquid discharge facility’, waarin al het mogelijk verontreinigde afvalwater dat ontstaat bij het productieproces, wordt opgevangen en verwerkt.
Verder is ten onrechte gesuggereerd dat Aurobindo verantwoordelijk is voor de microbiële vervuiling van het grondwater in Kistayapalli, waardoor kinderen allerlei ziektes en allergieën hebben en oogsten mislukken. Aurobindo is weliswaar niet bij naam genoemd, maar door de combinatie van beelden en tekst is bij de kijker de indruk gewekt dat zij ook verantwoordelijkheid draagt voor de vervuiling op deze locatie. De gewekte suggestie vindt geen steun in de feiten, omdat het een ‘zero liquid discharge facility’ betreft.
Het is ook niet juist dat de productiefaciliteit van Aurobindo bij Polepally (Unit VII) in strijd met de milieuregels afvalwater heeft geloosd. Zembla heeft onder meer verwezen naar watermonsters die in 2016 zijn genomen bij de productiefaciliteit van Aurobindo in Polepally, maar de gevonden AMR-verontreiniging kan niet door Aurobindo zijn veroorzaakt. De aangetroffen sporen betreffen twee antibiotica die nooit zijn geproduceerd in deze productiefaciliteit van Aurobindo, terwijl het derde antibioticum slechts in verwaarloosbare hoeveelheden is geproduceerd, waardoor dit geen bijdrage kan hebben geleverd aan AMR. Bovendien wordt al het water dat wordt gebruikt tijdens het productieproces, afgevoerd naar een verwerkingsinstallatie. Het getoonde ontwateringsgat dient alleen om overtollig regenwater af te voeren en heeft niets met het productieproces te maken. Zembla bezocht de plaats waar de monsters zijn genomen en heeft vastgesteld dat er geen vervuiling is te zien. De geïnterviewde bewoner van Polepally heeft ook bevestigd dat ‘de vervuiling’ is gestopt. In het licht van deze mededeling is het onzorgvuldig om Unit VII van Aurobindo anno 2018 neer te zetten als een fabriek die afvalwater loost in strijd met de milieuregels. Het gaat opnieuw om een ‘zero liquid discharge facility’ die in het geheel geen afvalwater loost. Dat de gevonden antibacteriële resistentie niet kan worden toegeschreven aan Aurobindo wordt overigens ook ondersteund door de studie van professor S. Dayananda van de Universiteit van Hyderabad.
Behalve dat Aurobindo ten onrechte is beschuldigd van milieuverontreiniging en het creëren van een ‘superbug’, is ook de onjuiste indruk gewekt dat zij betrokken is bij de onteigening van lokale landeigenaren. Aurobindo heeft geen enkele vorm van interactie gehad met voormalige landeigenaren om de grond te verwerven. Van een belofte aan deze personen was geen sprake. De landonteigening was een kwestie tussen de betrokken landeigenaren en de lokale overheid. Ten tijde van de landonteigening was Aurobindo nog lang niet in beeld als potentiële huurder. De onderhandelingen tussen de lokale overheid en Aurobindo vonden enige jaren na de landonteigening plaats.
Ten slotte zijn beelden getoond van een staking die niets te maken heeft met de in beeld gebrachte situatie van werknemers van Aurobindo in Hyderabad. Met de beelden is tevens ten onrechte gesuggereerd dat werknemers van Aurobindo vanwege een verzoek om verbetering van arbeidsomstandigheden hardhandig door de politie uiteen zijn gedreven. De werkelijkheid is dat de betrokken stakende werknemers, die niet aan Aurobindo verbonden waren, de weg blokkeerden voor werknemers, die wel aan het werk wilden gaan.
Klagers voeren verder aan dat Zembla in een e-mail van 4 april 2018 de beschuldigingen in algemene bewoordingen aan Aurobindo heeft voorgelegd. Aurobindo heeft daarop gereageerd en verklaard dat zij zich strikt houdt aan alle lokale en internationale arbeidsregelgeving en dat zij hoge standaarden hanteert voor milieubescherming, zoals die worden voorgeschreven door lokale voorschriften inzake de beheersing van water- en luchtvervuiling. Het toepassen van wederhoor ontslaat een journalist echter niet van zijn onderzoeksplicht en Zembla is daarin ernstig tekortgeschoten. Daarbij komt dat Zembla onvoldoende duidelijk heeft gemaakt waarop de beschuldigingen precies betrekking hebben. Zo hoefde zij er geen rekening mee te houden dat zij ervan beschuldigd zou worden dat haar productiefaciliteiten in India bijdragen aan de ontwikkeling van een ‘levensgevaarlijke superbug’.
Klagers concluderen dat Zembla journalistiek onzorgvuldig heeft gehandeld door zonder feitelijke grondslag en voldoende onderzoek over Aurobindo te berichten op de wijze zoals zij heeft gedaan. Zij hebben hun standpunten uitgebreid toegelicht aan de hand van een groot aantal stukken.

Zembla stelt hier allereerst tegenover dat niet duidelijk is wat klaagster APL Healthcare Limited met deze zaak te maken heeft. Dit bedrijf komt niet voor in de uitzending en in de uitgebreide correspondentie die vanaf 5 maart 2018 is gevoerd met Aurobindo, is de naam van dit bedrijf ook niet eerder naar voren gekomen. Zembla meent dat deze klaagster niet-ontvankelijk is in haar klacht.
Verder voert Zembla – eveneens samengevat – aan dat in de uitzending verschillende onderwerpen aan bod komen. Daarbij is nergens een link gelegd tussen de Musi-rivier en Aurobindo. Dat voorafgaand aan de beelden van de Musi-rivier heel kort een beeld van een faciliteit van Aurobindo wordt getoond maakt dat niet anders. In de uitzending worden vele niet nader aangeduide installaties getoond, die allemaal niet herleidbaar zijn tot de verschillende farmaceutische bedrijven. Ook bij genoemd beeld wordt niet gemeld dat het een faciliteit is van Aurobindo en niemand – anders dan de mensen die daar werken – zal het herkennen als een Aurobindo-installatie. Dat de kijker ‘geen andere keus’ wordt gelaten dan te concluderen dat Aurobindo verantwoordelijk is voor de lozing in de Musi-rivier is dan ook onjuist. Daarbij komt dat Aurobindo niet als enige bedrijf is aangewezen als schuldige. Op verschillende momenten in de uitzending zijn andere bedrijven genoemd die vervuiling zouden hebben veroorzaakt. Het onderzoek richt zich dus niet uitsluitend op Aurobindo. Hoewel Aurobindo een belangrijke rol speelt in de uitzending, gaat Zembla meer in het algemeen in op de problematiek rond de productie van goedkope medicijnen.
Ook is Aurobindo niet (ten onrechte) beschuldigd van een milieu-incident in het Gandigudem-meer. Het woord ‘Gandigudem’ komt niet voor in de uitzending. In de uitzending is gerefereerd aan een incident in het Sangareddy-district van Telangana. Het voorval betreft verontreinigingen in het Gandigudem- en Ayyamma-meer, die door de media en de overheid als één incident zijn behandeld. Zembla heeft ter zake zorgvuldig onderzoek verricht. De vervuiling is uitgebreid gerapporteerd en de redactie heeft diverse berichten over het incident bestudeerd. Mede aan de hand daarvan heeft zij documenten van de State Pollution Controle Board achterhaald, waaruit bleek dat de vervuiling van beide meren als één incident is beschouwd en dat Aurobindo één van de bedrijven was die was beboet. Ook heeft de redactie gesproken met lokale vissers, die Aurobindo zien als één van de veroorzakers van de massale vissterfte. Overigens is in de uitzending expliciet vermeld dat Aurobindo slechts marginaal is beboet. Het is voor de kijker dus duidelijk dat zij volgens de toezichthouder slechts een ondergeschikte rol speelde. Ook is benadrukt dat Aurobindo niet de enige farmaceut is die is beboet. Waar het om gaat is dat Aurobindo is beboet voor vervuiling waardoor vissterfte optrad.
Dat producenten aan ‘alle lokale regelgeving’ voldoen of zeggen een ‘zero liquid discharge’  systeem te voeren, wil niet zeggen dat er geen vervuiling plaatsvindt, aldus Zembla. Dit betekent niet dat er geheel geen vervuild afvalwater overblijft. Daarbij komt dat een bedrijf dat zegt dit systeem te hebben doorgevoerd, dat niet per se ook heeft gedaan. Bovendien kan het systeem gebrekkig zijn doorgevoerd of slechts deels zijn toegepast, waardoor er toch vervuild afvalwater lekt. Wetenschappelijk onderzoek heeft Aurobindo telkens weer aangewezen als schuldig aan het lozen van vervuild afvalwater. En ook als Aurobindo voldoet aan lokale regelgeving is dat geen garantie dat zij zich niet schuldig maakt aan vervuiling; het is geen geheim dat het in deze landen ontbreekt aan effectieve regelgeving en aan naleving daarvan. Verder is bekend dat corruptie vaak een belangrijke rol speelt. En ook het feit dat de lokale politie iets niet heeft onderzocht of vervolgd, betekent niet per se dat er niets aan de hand is. Overigens heeft de politie Aurobindo in ieder geval aanvankelijk ook verantwoordelijk gehouden voor vervuiling van het Gandigudem-meer.
Ten aanzien van de verontreiniging in het waterkanaal nabij Kazipally wijst Zembla erop dat het gaat om uitspraken van milieudeskundige Dayakar, die onderzoek doet naar milieuverontreiniging rond Hyderabad. Eigen onderzoek van de redactie bevestigt dat Aurobindo zich schuldig heeft gemaakt aan verschillende gevallen van vervuiling in de regio. De fabriek van Aurobindo is vlakbij deze watergang en zelfs als haar voornaamste afwatering naar het westen is, dan sluit dat niet uit dat er toch afvalwater ontsnapt naar andere windrichtingen, via het oppervlakte- of grondwater.
Verder voert Zembla aan dat Aurobindo niet is genoemd in het fragment dat gaat over het dorp Kistayapalli. Aurobindo lijkt als uitgangspunt te nemen dat alles over haar gaat, maar dat is niet juist.  
Ten aanzien van verontreiniging bij Polepally stelt Zembla dat Aurobindo op basis van wetenschappelijk onderzoek is gekwalificeerd als ‘resistance hotspot’. Zembla mag zich beroepen op een onderzoek door Changing Markets, dat is uitgevoerd door de Universiteit van Cambridge. De resultaten van dit onderzoek zijn door Aurobindo ook nooit aangevochten. Verder vertellen bewoners dat de vervuiling vooralsnog is gestopt. In de uitzending is niet gesteld dat Aurobindo in 2018 nog steeds loost in strijd met de milieuregels. Verder wijst Zembla onder meer op een reactie van de minister voor Medische Zorg en Sport en de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van mei 2018, in antwoord op Kamervragen. Zij concluderen dat uit onderzoek van de Access to Medicine Foundation volgt dat Aurobindo audits uitvoert, maar geen inzicht geeft in de resultaten, en ook geen transparantie biedt over het uiteindelijke gehalte aan antibioticaresten in het afvalwater.
Verder is niet beweerd dat Aurobindo verantwoordelijk is voor de landonteigening. In de uitzending komt juist aan de orde dat dit door de overheid heeft plaatsgevonden. Dat neemt niet weg dat de stelling van klagers dat ‘landonteigening een kwestie is die alleen de landeigenaren en de overheid aangaat’ een te nauwe interpretatie is van de sociale verantwoordelijkheid van bedrijven. Dat het land eerst is onteigend en Aurobindo het pas later heeft gehuurd of gekocht, doet niet af aan haar verantwoordelijkheid. Zij profiteert immers van deze landonteigening en zal bekend zijn geweest met de achtergrond. Ook lokale bewoners en politici menen dat er wel degelijk een verband is. Zij dreigden in 2008 de productie van Aurobindo stil te leggen vanwege het uitblijven van compensatie.
Ten slotte zijn ook de werk- en leefomstandigheden van arbeiders in de farmaceutische industrie rond Hyderabad besproken. Zij klagen erover dat ze zwaar worden onderbetaald en maar net overleven, en in de voice-over wordt bericht dat er al jaren wordt gestaakt door werknemers van Aurobindo voor betere lonen en werkomstandigheden. Tegen geen van die constateringen maken klagers bezwaar. Volgens Zembla zijn daarbij terecht beelden getoond van een staking die ook tegen Aurobindo was gericht. Maar zelfs als bij deze staking geen arbeiders van Aurobindo betrokken zijn geweest, dan nog is het niet onzorgvuldig algemene beelden te tonen van stakende arbeiders in de Indiase farmaceutische industrie bij een item over het feit dat er al jaren wordt gestaakt.
Ten aanzien van het wederhoor wijst Zembla erop dat zij talloze pogingen heeft ondernomen om van Aurobindo reactie te krijgen op de beschuldigingen. Het is onjuist dat alleen in algemene bewoordingen enkele zaken zijn voorgelegd. Er is sprake van een lange reeks van uitgebreide en gedetailleerde verzoeken om wederhoor per telefoon en e-mail vanaf zeven weken voor uitzending. Aurobindo koos er aanvankelijk voor in het geheel niet te reageren. Pas op het laatste moment – enkele dagen voor de uitzending – heeft zij een algemene verklaring uitgebracht, waaraan in de uitzending ruim aandacht is besteed. De verklaring is bovendien in zijn geheel op de website van Zembla geplaatst. Zembla concludeert dat zij een zeer relevante uitzending heeft gemaakt, die het resultaat is van uitgebreid, langdurig en zorgvuldig onderzoek. Er zijn geen onterechte beschuldigingen geuit en er is uitgebreid wederhoor gepleegd. Zij heeft op geen enkele wijze journalistiek onzorgvuldig gehandeld, aldus Zembla. Ook zij heeft haar standpunten uitvoerig toegelicht aan de hand van een groot aantal stukken.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

Kern van de klacht is dat de uitzending diverse ongefundeerde beschuldigingen aan het adres van Aurobindo bevat en dat niet op juiste wijze wederhoor is toegepast.

De Raad stelt voorop dat media een belangrijke taak hebben om misstanden in de samenleving aan de kaak te stellen. Het is dan ook maatschappelijk relevant en journalistiek geboden om onderzoek te verrichten naar en/of te berichten over de (mogelijk) ontoelaatbare handelwijze van producenten van medicijnen in het algemeen en Aurobindo in het bijzonder.

Ten aanzien van de door klagers afzonderlijk benoemde beschuldigingen merkt de Raad allereerst op dat deze moeten worden bezien in de context van de gehele uitzending, die de handelwijze van de farmaceutische industrie in het algemeen betreft. Verder heeft de Raad geconstateerd dat Aurobindo niet is genoemd in het kader van de verontreinigingen van de Musi-rivier en het grondwater in het dorp Kistayapalli. De Raad deelt niet de opvatting van Aurobindo dat door de combinatie van beeld en tekst de kijker geen ruimte is gelaten voor een andere conclusie dan dat zij verantwoordelijkheid draagt voor de vervuiling op deze locaties.

Het voorgaande in aanmerking genomen bestond er voor Zembla voldoende aanleiding om over Aurobindo te berichten op de wijze zoals zij heeft gedaan. Hetgeen in de uitzending naar voren is gebracht aangevuld met wat Zembla heeft aangevoerd vormt een deugdelijke basis voor de in de uitzending aan het adres van Aurobindo geuite beschuldigingen. Uit de stukken en de mondelinge toelichting van Zembla maakt de Raad op dat de redactie grondig onderzoek heeft verricht en daarbij diverse bronnen heeft geraadpleegd. De redactie heeft naast subjectieve bronnen – zoals de arbeiders van Aurobindo – ook diverse onafhankelijke bronnen geraadpleegd.

De Raad vindt niet dat door de combinatie van beeld en tekst een zodanig vertekend beeld of onzorgvuldige weergave van de kwestie is gegeven, dat daarmee op een of meer onderdelen sprake is van niet-waarheidsgetrouwe of tendentieuze berichtgeving. Zo heeft Zembla uit de door haar geraadpleegde bronnen mogen opmaken dat de vervuiling van de meren waarover is bericht, in ieder geval door de bevoegde autoriteiten als één incident werd beschouwd. Verder is voor de gemiddelde kijker voldoende duidelijk dat landonteigening een gedwongen overdracht van het eigendomsrecht van particulieren aan de overheid betreft.

Verder blijkt uit de (bij de feiten geciteerde) e-mailberichten van 5 en 30 maart 2018 van Zembla aan de (professionele) vertegenwoordigers van Aurobindo dat de diverse beschuldigingen zodanig gedetailleerd zijn voorgelegd, dat de strekking daarvan – en van de uitzending – voldoende duidelijk moet zijn geweest. Het had dan ook op de weg van Aurobindo gelegen om gedegen inhoudelijk te reageren en daarmee de voorgenomen berichtgeving te nuanceren. De omstandigheid dat Aurobindo heeft volstaan met een algemene reactie en de mogelijkheid dat zij de impact van de uitzending niet goed heeft overzien, dienen voor haar rekening te komen.
Ten slotte stelt de Raad vast dat de algemene reactie van Aurobindo adequaat in de uitzending is verwerkt – op een zodanige wijze dat de kern ervan voor de kijker duidelijk  is – en bovendien volledig op de website van Zembla is gepubliceerd.

Een en ander leidt tot de conclusie dat Zembla journalistiek zorgvuldig heeft gehandeld.

Ten overvloede overweegt de Raad dat hij het bij deze uitkomst niet nodig acht om zich uit te spreken over de vraag of APL Healthcare Limited ten aanzien van (alle onderdelen van) de klacht als rechtstreeks belanghebbende kan worden aangemerkt.

Relevante punten uit de Leidraad van de Raad: A. en B.3
Relevante eerdere conclusies van de Raad: RvdJ 2015/15 en RvdJ 2011/65

CONCLUSIE

Zembla (BNNVARA) heeft journalistiek zorgvuldig gehandeld.

Zo vastgesteld door de Raad op 15 februari 2019 door mw. mr. J.W. Bockwinkel, voorzitter, J. Hoogenberg, S. Kuijper, A. Olgun en F.Th.H. Ruys, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.