2019/33 zorgvuldig

Samenvatting

NOS Nieuws heeft in een uitzending van het NOS Journaal en in het artikel “Armeense asielgezinnen laten zich nauwelijks uitzetten” op journalistiek zorgvuldige wijze aandacht besteed aan Armeense asielzoekers. Dat concludeert de Raad voor de Journalistiek naar aanleiding van een klacht van de Federatie Armeense Organisaties Nederland (FAON). De berichtgeving is gebaseerd op een rapport van Solid Road, een organisatie die Armeense gezinnen helpt bij hun terugkeer. De parafrases en geselecteerde citaten zijn niet van dien aard dat daarmee een andere betekenis c.q. lading aan de feiten wordt gegeven, dan in de gebruikte bron. Aangezien het gaat om berichtgeving van feitelijke aard, was het toepassen van wederhoor niet nodig. Het had niet misstaan als – net als in het artikel – ook in de uitzending de nuancerende opmerking van het ministerie van Justitie en Veiligheid was verwerkt. Dat dit niet is gebeurd, maakt echter niet dat sprake is van niet-waarheidsgetrouwe of tendentieuze berichtgeving.

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

Federatie Armeense Organisaties Nederland (FAON)

tegen

de hoofdredacteur van NOS Nieuws

Mevrouw I. Drost, secretaris, heeft op 16 januari 2019 namens de Federatie Armeense Organisaties Nederland (klaagster) een klacht ingediend tegen de hoofdredacteur van NOS Nieuws. Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie betrokken van klaagster en de heer M. Gelauff, hoofdredacteur, van 17 januari  2019 en 12 februari 2019.

De zaak is behandeld op de zitting van de Raad van 15 maart 2019. Namens klaagster waren daar mevrouw Drost en de heer M. Hakhverdian, voorzitter, aanwezig. Aan de zijde van NOS Nieuws zijn de heer E. van den Berg en mevrouw R. Start (programmamakers), de heer Gelauff en de heer M. Linnemann (jurist NOS) verschenen. Partijen hebben hun standpunten toegelicht aan de hand van notities.

Een van de leden van de Raad heeft zich verschoond. Partijen hebben desgevraagd geen bezwaar gemaakt tegen behandeling van de zaak door de voorzitter en overige leden.

DE FEITEN

Op 17 september 2018 is in de uitzending van het NOS Journaal aandacht besteed aan Armeense asielzoekers. Het item is door de nieuwslezeres ingeleid als volgt:
“De Armeense tieners Lili en Howick mogen hier blijven, maar voor de meeste Armeense asielzoekers geldt dat niet. Relatief vaak weigeren zij vrijwillig terug te gaan en zijn daarin vasthoudender dan afgewezen asielzoekers uit andere landen. Solid Road doet er onderzoek naar en dat is een organisatie die gezinnen begeleidt die wél vrijwillig teruggaan naar Armenië.”
Verder bericht de voice-over onder meer:
“Solid Road is de organisatie die Armeense gezinnen helpt bij hun terugkeer en vroeg aan asieladvocaten, psychologen en vrijwilligers naar hun ervaringen”
Hierna worden de volgende citaten in beeld gebracht en voorgelezen:
“Wat duidelijk is, is dat 90% van de Armeniërs onder een valse naam een asielaanvraag doet.”
[en daaraan uitgesproken toegevoegd: “schrijft een hulpverlener”]
en
“Na afwijzing is er nog maar één houvast om hier te mogen blijven en dat is ziek zijn. Zó ziek dat je niet kan worden uitgezet.”
Hierna wordt mevrouw Y. Bussche van Solid Road aan het woord gelaten, die zegt:
“Medische procedure, nóg een medische procedure, misschien nog een derde medische procedure, een kinderpardon. Dat dan professionals soms het idee hebben dat het gerekt wordt, terwijl zo’n gezin eigenlijk terug zou moeten keren.”
Verder is de heer G. Babayan van stichting Mission Possible geïnterviewd.
De nieuwslezeres sluit het item af als volgt:
“Het onderzoeksrapport over de moeizame terugkeer van afgewezen Armeense asielzoekers vindt u op nos.nl en in de app.”

Diezelfde dag is op de website nos.nl een artikel verschenen met de kop “Armeense asielgezinnen laten zich nauwelijks uitzetten”. De intro van dit artikel luidt:
“Armeense asielzoekers proberen hun uitzetting relatief vaak te voorkomen. Zij zijn hierin vasthoudender dan andere asielzoekers die worden afgewezen. Armeniërs geven bijvoorbeeld al vaak verkeerde namen op bij hun asielaanvraag. Dat blijkt uit onderzoek [link] van Solid Road, een organisatie die uitgeprocedeerde Armeense gezinnen begeleidt als ze uiteindelijk toch vrijwillig teruggaan.”
Verder bevat dit artikel de volgende passage:
“De onderzoekers spraken met medewerkers van de ‘gezinslocatie’ in Amersfoort, waar afgewezen asielzoekers worden voorbereid op hun uitzetting. Ook met advocaten, psychologen en vrijwilligers die actief zijn in deze locatie gingen ze in gesprek. Daarnaast analyseerden ze landelijke data van de Dienst Terugkeer en Vertrek.
“Wat duidelijk is, is dat 90 procent van de Armeniërs onder een valse naam een asielaanvraag doet”, zei een medewerker van de gezinslocatie tegen hen. Ze kregen niet alleen verhalen over fraude met identiteitsgegevens te horen, maar ook over geveinsde ziektes en dreigementen met zelfmoord.”
Het slot van het artikel luidt:
“Het ministerie van Justitie en Veiligheid herkent dat het lastig is gezinnen uit te zetten, niet alleen in het geval van Armeense gezinnen. Of fraude bij Armeniërs vaker voorkomt dan bij asielzoekers uit andere landen kan het ministerie niet zeggen.”

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klaagster voert – samengevat – aan dat op onzorgvuldige en ongenuanceerde wijze Armeniërs, als bevolkingsgroep, negatief zijn weggezet als moeilijker uit te zetten, leugenachtiger en meer ziektes voorwendend dan anderen. Met de eenzijdige focus is schade toegebracht aan alle Armeniërs in Nederland. Niet alleen degenen die eerder als asielzoeker een verblijfsstatus hebben gekregen, maar bijvoorbeeld ook Armeniërs die hun hele leven hier wonen, zijn hierop aangesproken en hebben zich tot klaagster gewend. Zij maakt er bezwaar tegen dat in de uitzending geen reactie van bijvoorbeeld de Immigratie- en Naturalisatie Dienst of het ministerie van Justitie en Veiligheid is opgenomen.
Volgens klaagster is het rapport van Solid Road op een tendentieuze wijze in de berichtgeving verwerkt. De redactie heeft - tegen de waarschuwing van Solid Road in – zeer selectief gebruik gemaakt van ongefundeerde meningen van individuele personen, die niet zijn terug te voeren op feiten. Zo komt de uitspraak van een medewerker, dat 90% van de Armeniërs een valse naam opgeeft, uit het zogeheten kwalitatieve (en dus niet: het kwantitatieve) deel van het rapport, waarin losse uitspraken van verschillende betrokkenen zijn opgetekend. Door de presentatie in de uitzending wordt echter de onjuiste indruk gewekt dat het om feiten gaat. De objectieve feiten zijn daarentegen weggelaten. Klaagster merkt op dat zij liegen en traineren van procedures – van de kant van welke asielzoeker dan ook – niet goedkeurt, hoe begrijpelijk het ook is in de situatie van de betreffende mensen. Dat deze terugkeer-zaken buitengewoon complex zijn, is juist datgene wat het rapport van Solid Road wilde duidelijk maken. Overigens betrof het onderzoek van Solid Road
uitsluitend Armeense gezinnen en was een vergelijking met andere bevolkingsgroepen niet aan de orde.
Verder merkt klaagster op dat de Armeense hulpverlener Babayan van Mission Possible met zijn uitlatingen – wellicht onbedoeld – bijdraagt aan het onjuiste beeld, hoewel hij nooit met andere dan Armeense asielzoekers te maken heeft gehad. Babayan is overigens geen vertegenwoordiger van de Armeense gemeenschap en zijn reactie kan dan ook niet als een vorm van wederhoor bij die gemeenschap worden opgevat, aldus klaagster.
Zij benadrukt dat zij niet bestrijdt dat zich (ook) bij Armeniërs, met name Armeense gezinnen, problemen voordoen bij uitzetting. Zij verzet zich alleen tegen de stelling dat Armeniërs hier een aparte plaats innemen ten opzichte van andere groepen/gezinnen. De expliciete reactie van het ministerie van Justitie en Veiligheid, waaruit blijkt dat dit neergezette beeld onjuist is, kwam in de uitzending niet voor en is slechts helemaal onderaan het artikel op de site toegevoegd. 
Ten slotte moet het klaagster van het hart dat de afhandeling van de klacht door NOS Nieuws erg lang heeft geduurd.
Klaagster heeft haar standpunten op de zitting uitvoerig toegelicht. Zij heeft onder meer nog opgemerkt dat zij niet is tegen terugkeer van mensen die geen status kunnen krijgen. Het in negatieve zin benoemen van een bepaalde (bevolkings)groep is echter geen sinecure, zeker niet als daarbij andere groepen volledig buiten schot worden gelaten. Daarin had NOS Nieuws heel zorgvuldig moeten zijn en dat is niet gebeurd, aldus klaagster.

NOS Nieuws schetst allereerst de achtergronden van de berichtgeving. In september 2018 is de discussie over het al dan niet uitzetten van de kinderen Lili en Howick tot een ontknoping gekomen. Ook in andere nieuwsverhalen uit die periode spelen Armeense asielzoekers een rol. Hun frequente aanwezigheid in het nieuws is opvallend, gezien het relatief kleine aantal Armeniërs op het totaal van alle asielzoekers. Op zoek naar duiding en context van dit fenomeen stuit de redactie op een onderzoek van de stichting Solid Road dat zij relevant acht, omdat het eerdere spraakmakende berichten in een verhelderende context plaatst. Bovendien biedt het onderzoek een ‘insider’s view’: de stichting houdt zich uitsluitend bezig met Armeense asielzoekers en heeft dan ook nauwe contacten met deze gemeenschap. Vanwege de op de redactie aanwezige expertise was zij in staat om de bevindingen van de onderzoekers van Solid Road te toetsen aan hun eigen bronnen en research. Het is juist dat het rapport van Solid Road geen vergelijkend onderzoek behelst, maar het bevat wel onderdelen van vergelijkende aard. Zo is in het rapport onder meer vastgesteld dat het percentage vrijwillig vertrekkende asielzoekers bij Armeniërs aanzienlijk lager ligt dan over alle nationaliteiten gemeten. Ook bevat het rapport meerdere observaties en citaten van betrokken professionals die impliciet vergelijkend zijn, in die zin dat aspecten worden genoemd die kennelijk als typerend voor deze groep (en dus niet of minder voor andere groepen) worden beschouwd. Veelvuldige contacten met onder meer asieladvocaten, activisten voor het kinderpardon, hulporganisaties voor illegalen, kerkorganisaties en Armeniërs zelf bevestigden het beeld dat uit het onderzoek van Solid Road naar voren kwam.
Het verwijt dat de reactie van het ministerie van Justitie en Veiligheid ten onrechte buiten beschouwing is gelaten, treft geen doel. Het ministerie verklaarde slechts niet over gegevens te beschikken die de bevindingen van Solid Road en de NOS bevestigen. Dat is iets anders dan het ontkennen of weerleggen van die bevindingen. Het was dan ook niet nodig om – ten behoeve van de volledigheid – de reactie van het ministerie in de uitzending te verwerken.
NOS Nieuws betwist verder dat zij door Solid Road ervoor was gewaarschuwd om de geciteerde observaties van enkele professionals niet te gebruiken op de wijze zoals zij heeft gedaan. De redactie heeft de samenvatting van het onderzoek zoals deze in haar reportages is verwerkt, vooraf aan Solid Road voorgelegd. Hoewel Solid Road ongelukkig was met het negatieve beeld dat daaruit naar voren kwam, kon zij geen feitelijke onjuistheden aanwijzen.
NOS Nieuws erkent dat zij een van de meest opmerkelijke citaten uit het onderzoek van Solid Road een prominente plaats heeft gegeven. Stevige uitspraken brengen de boodschap nu eenmaal het duidelijkst over. Van tendentieuze berichtgeving is echter geen sprake. Het rapport bevat een groot aantal gepeperde uitspraken die bij elkaar een opmerkelijk consistent beeld schetsen: Armeense asielzoekers sjoemelen op grote schaal met identiteit(spapieren), veinzen gezondheidsklachten en rekken procedures eindeloos en tegen beter weten in. NOS Nieuws is er niet op uit om een negatief beeld van een bepaalde groep te schetsen, maar wil deze constateringen ook niet verdoezelen. Overigens is ook een vertegenwoordiger van de Armeense gemeenschap aan het woord gelaten, die met zijn uitspraken geen fundamenteel ander licht werpt op deze problematiek.
Ten slotte erkent NOS Nieuws dat de behandeling van de klacht niet voortvarend is verlopen. Tussen de verschillende stappen in de communicatie zat telkens een te groot tijdsverloop; de NOS betreurt dit en streeft op dit punt naar verbetering.
Ook NOS Nieuws heeft haar standpunten ter zitting uitvoerig toegelicht. Zij betwist nadrukkelijk dat sprake is van etnisch profileren teneinde de Armeense bevolkingsgroep te beschadigen. Haar publicaties geven een zorgvuldig en waarheidsgetrouw beeld van het onderzoek van Solid Road en plaatsen dat in een bredere context. Het onderwerp is van verschillende kanten belicht, waarbij ook een stem uit de Armeense gemeenschap zelf te horen is. Bovendien is de primaire bron voor de publicaties duidelijk benoemd. De berichtgeving is dan ook journalistiek adequaat en solide.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

Kern van de klacht is dat NOS Nieuws in haar berichtgeving de onjuiste indruk heeft gewekt dat Armeense asielzoekers in negatieve zin een aparte plaats innemen ten opzichte van andere groepen/gezinnen. De Raad zal zich tot deze kern beperken.

De Raad stelt voorop dat de journalist en zijn redactie vrij zijn in de selectie van nieuws. Het is aan de journalist om te bepalen vanuit welke invalshoek(en) een onderwerp wordt belicht en in welke context het bericht wordt gebracht.

Uit de uitzending blijkt voldoende duidelijk dat NOS Nieuws haar berichtgeving heeft gebaseerd op het rapport van Solid Road. De vraag is aan de orde of de redactie de inhoud van dat rapport mocht parafraseren, op de wijze zoals ze heeft gedaan.

In het rapport komen de volgende – voor de beoordeling van de klacht relevante – passages voor:
“Een complicerend element is dat asielprocedures van Armeniërs regelmatig uitzonderlijk lang duren doordat zij de afwijzingen niet accepteren en bijna altijd in hoger beroep gaan. Zij zetten alles op alles om te proberen om tóch in Nederland te mogen blijven. Hun doorzettingsvermogen op dit punt maakt dat zij vaak jarenlang, langer dan elke andere groep op grond van herkomstland, in opvanglocaties verblijven en veelal afhoudend zijn in het accepteren van hulp bij vrijwillige terugkeer.” (hoofdstuk 1. Inleiding, paragraaf 1.1. Probleemstelling, pagina 8, met bronverwijzing naar: Boersema e.a., 2015: p.27, 155)
en
“Met de landelijke vertrekpercentages van álle vertrekplichtige vreemdelingen vergeleken (van alle nationaliteiten, zowel in gezinslocaties wonend als elders) en kijkend naar dezelfde periode zoals bij de onderzoekgroep, kunnen we inderdaad vaststellen dat de door ons bekeken Armeense vertrekplichtige vreemdelingen in de gezinslocaties vaker dan gemiddeld MOB gaan [d.w.z.: met onbekende bestemming vertrokken, RvdJ], vaker dan gemiddeld het op een gedwongen vertrek laten aankomen en veel minder vaak dan gemiddeld kiezen voor vrijwillig vertrek uit Nederland (Tabel 3).” (hoofdstuk 3. Kwantitatief beeld van Armeense gezinnen op gezinslocaties, pagina 25)
Hoewel het onderzoek van Solid Road zich tot Armeense asielzoekers beperkt, is er in deze twee passages een vergelijking gemaakt met andere bevolkingsgroepen.

Daarnaast zijn in hoofdstuk 4. “De invloed van professionals en betrokken burgers op terugkeerafwegingen” citaten van diverse professionele hulpverleners opgenomen, zoals de citaten die in de berichtgeving zijn verwerkt:
““Wat duidelijk is, is dat 90 procent van de Armeniërs onder een valse naam een asielaanvraag doet.” (Professional 15)” (pagina 32)
en
““Na afwijzing op basis van de situatie in je land, is er nog maar één houvast om hier te mogen blijven en dat is ziek zijn. Zó ziek dat je niet kan worden uitgezet. Mensen zien dat echt als een laatste strohalm en doen er alles aan om die halm te verlengen. Ze zeggen nieuwe ziektes te hebben, of geven plots aan dat één van hun kinderen iets heeft.” (Professional 15)” (pagina 33)

De Raad meent dat NOS Nieuws op grond van de hiervoor geciteerde passages uit de hoofdstukken 1. en 3. – die ondersteund worden door zowel de citaten van de professionals, zoals die in de berichtgeving zijn verwerkt, als de uitspraken van de geïnterviewden – een zorgvuldige reportage heeft gemaakt. De parafrases en geselecteerde citaten zijn niet van dien aard dat daarmee een andere betekenis c.q. lading aan de feiten wordt gegeven, dan in de gebruikte bron. Dit geldt ook ten aanzien van de inleiding door de nieuwslezeres.

Aangezien het hier gaat om berichtgeving van feitelijke aard, was het toepassen van wederhoor niet nodig. Dit neemt niet weg dat het niet had misstaan als – ter nuancering – de opmerking van het ministerie van Justitie en Veiligheid ook in de uitzending was verwerkt. Dat dit niet is gebeurd, maakt echter niet dat een vertekend beeld of onzorgvuldige weergave van de kwestie is gegeven, waardoor sprake is van niet-waarheidsgetrouwe of tendentieuze berichtgeving.

Het voorgaande leidt tot de conclusie dat NOS Nieuws journalistiek zorgvuldig heeft gehandeld.

Relevante punten uit de Leidraad van de Raad: A. en B.3
Relevante eerdere conclusie van de Raad: RvdJ 2018/21

CONCLUSIE

NOS Nieuws heeft journalistiek zorgvuldig gehandeld.

Zo vastgesteld door de Raad op 5 juli 2019 door mw. mr. A.E. van Montfrans, voorzitter, dr. H.J. Evers, J. Hoogenberg en H.P.M.J. Schneider, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.