2019/12 zorgvuldig niet-inhoudelijk-behandeld

Samenvatting

S. van Loosdregt, B. Hetebrij, T. van de Keuken en De Monitor (KRO-NCRV) hebben in een artikelenreeks en in de uitzending “Chronisch vermoeid” aandacht besteed aan de ziekte ME/CVS. Naar aanleiding van een oproep op de website van De Monitor aan patiënten en ervaringsdeskundigen om hun kennis en ervaring te delen, hebben klagers de redactie van informatie voorzien. In aanmerking genomen dat de journalist en zijn redactie vrij zijn in de selectie van nieuws, is geen sprake van berichtgeving die zo apert eenzijdig, onvolledig en/of feitelijk onjuist is, dat het door klagers aangedragen materiaal in de artikelen en/of de uitzending verwerkt had moeten worden. Hieraan doet niet af dat een van de klagers is benaderd met de mededeling dat de redactie het voornemen had in de uitzending aandacht te besteden aan diens dochter. Het is te betreuren dat het contact met hem niet ideaal is verlopen. Er is echter geen aanleiding voor de conclusie dat op dit punt journalistiek onzorgvuldig is gehandeld. Dit leidt ertoe dat klagers niet als rechtstreeks belanghebbenden kunnen worden aangemerkt ten aanzien van hun klachten over de inhoud van de berichtgeving waarin zij niet zijn genoemd. De Raad heeft de klachtonderdelen betreffende die berichtgeving daarom niet inhoudelijk behandeld.
Verder is de Raad van oordeel dat in de artikelen “Opvallend veel onderzoek naar ME/CVS door familieleden van patiënten” en “De Monitor reageert op kritiek uitzending ME/CVS” op journalistiek zorgvuldige wijze aandacht is besteed aan (kritiek van) klagers. Het gebruik van de aanduiding ‘criticaster’ is niet van zodanige aard dat daarmee journalistiek ontoelaatbaar is gehandeld. De Monitor heeft evenwichtig en serieus op de kritiek gereageerd. De redactie behoefde zich niet specifiek tegenover klagers te verantwoorden en op al hun kritiekpunten in te gaan. Dat klagers zich niet in de reactie kunnen vinden, is onvoldoende voor de conclusie dat de publicatie jegens hen onzorgvuldig is geweest.

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

X en Y

tegen

S. van Loosdregt, B. Hetebrij, T. van de Keuken en de hoofdredacteur van De Monitor (KRO-NCRV)

De heren X en Y (klagers) hebben op 2 oktober 2018 een klacht ingediend tegen de heer S. van Loosdregt, de heer B. Hetebrij, de heer T. van de Keuken en de hoofdredacteur van De Monitor (KRO-NCRV). Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie betrokken van klagers en de heer R. Sommer, eindredacteur, van  10 en 16 oktober 2018 en 1 november 2018.

De klacht is behandeld op de zitting van de Raad van 23 november 2018 in aanwezigheid van de heer X, die het standpunt van klagers heeft toegelicht aan de hand van een notitie. Van Loosdregt, Hetebrij, Van de Keuken en De Monitor (hierna gezamenlijk: De Monitor) zijn daar niet verschenen.

DE FEITEN

In de periode van 22 mei – 4 september 2018 zijn op de website van De Monitor in het kader van het onderzoek ‘Chronisch vermoeid’ de volgende artikelen verschenen:
-          “Ruzie over oorzaken chronisch vermoeidheidssyndroom en ME duurt voort”
-          “ME/CVS-patiënt: ‘Wat moet je doen? Iedereen zegt wat anders. Het is een enorme jungle.’”
-          “Weduwnaar ME-patiënte: ‘ME heeft geen psychische maar een lichamelijke oorzaak’”
-          “ME/CVS: Weinig behandelingen zo controversieel als gedragstherapie”
-          “Patiënten ME/CVS dringen aan op nieuwe behandelmethodes: ‘Heel veel mensen bungelen’”
-          “‘Nog steeds ziek’ of ‘Ik doe weer mee’: wat is jouw ervaring met cognitieve gedragstherapie?”
-          “Oefentherapie bij ME/CVS: waardevol of waardeloos?”
-          “Internationale lobby eist onderzoek naar fysieke oorzaak ME/CVS”
-          “Oproep: Stuur video over je ziekte ME/CVS”
-          “Hoe schadelijk is dé therapie die ME/CVS-patiënten wordt aangeraden?”
-          “VS schrapt aanbevolen behandeling ME/CVS na klachten patiënten”
-          “Opvallend veel onderzoek naar ME/CVS door familieleden van patiënten”. De intro van dit artikel luidt:
“Een opvallend gegeven in ons dossier Chronisch vermoeid is dat veel onderzoekers zelf ME/CVS-patiënt zijn of een familielid hebben met de ziekte. Hoe kan dat? En is dat een probleem?”
Verder bevat dit artikel onder meer de volgende passage:
“In het CGT-kamp hebben we tot nu toe geen mensen gevonden die zelf patiënt zijn of een naaste hebben die dat heeft. In het anti-CGT kamp daarentegen zijn het er veel. De grootste groep bestaat uit mensen die zelf geen wetenschappelijk specialist zijn in dit veld, maar toch onderzoek doen, en soms ook publiceren. In Nederland zijn dat Marc Vink, Frank Twisk en [X]. Jij kent ze misschien niet, maar dit zijn dé belangrijkste Nederlandse criticasters van CGT. Vink en Twisk zijn zelf patiënt, [X] heeft een zieke dochter. Alle drie zijn zeer actief.”
-          “CVS-patiënte weer aan het werk na controversiële gedragstherapie”
-          “‘Je eindigt niet in een rolstoel door gedragstherapie’”
-          “Hoe vergaat het onze tipgever Benjamin: ‘Het gros van de tijd lig ik helaas in bed.’”
-          “Hoe ga je als journalist om met een controversiële wetenschappelijke studie?”
-          “Hoogleraar stopt met onderzoek naar ME/CVS na intimidaties”
-          “Bezorgde patiëntenverenigingen pleiten bij minister voor nieuwe aanpak ME/CVS”
-          “Populaire ME/CVS-arts kan rekenen op grote steun van patiënten”

Op de website is ook de volgende oproep geplaatst:
“Hoe om te gaan met aandoeningen als ME en CVS waarvoor (nog) geen oorzaak gevonden kan worden? En wat zijn de praktische gevolgen van het recente advies van de Gezondheidsraad voor de behandeling van ME en CVS? Heb jij hier ervaring mee? Als medicus, patiënt of anderszins? Laat het ons weten!

Vervolgens is op 4 september 2018 een aflevering van het televisieprogramma De Monitor uitgezonden met de titel “Chronisch vermoeid”.

Ten slotte is op 13 september 2018 een artikel op de website van De Monitor gepubliceerd met de kop “De Monitor reageert op kritiek uitzending ME/CVS”. De intro van dit artikel luidt:
“Onze uitzending over de ziekte ME/CVS kon rekenen op kritiek uit de hoek van patiëntenverenigingen. Zo schreef [X], vader van een ME/CVS-patiënte en actief tegenstander van cognitieve gedragstherapie, een stuk met medewerking van patiënt Anil van der Zee. Hier een reactie op de kritiek.”

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klagers stellen allereerst dat X gezondheidswetenschapper is en vader van een ernstig zieke ME/CVS-patiënt. Hij publiceerde wetenschappelijke artikelen over de behandeling van ME/CVS. Y lijdt zelf reeds 10 jaar aan ME/CVS. Beiden zijn daarom belanghebbenden bij de artikelenreeks van De Monitor. Bovendien is X in het artikel “Opvallend veel onderzoek naar ME/CVS door familieleden van patiënten” genoemd. Op de zitting voegt X hieraan nog toe dat de uitzending en artikelenreeks als één geheel moeten worden gezien.
Voorts voeren klagers – samengevat – aan dat de berichtgeving van De Monitor over ME/CVS diverse feitelijke incorrectheden bevat. Onder meer is in de artikelen ten onrechte gesuggereerd dat niet de wetenschappelijke evidentie maar assertief lobbywerk van patiëntenverenigingen de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) ertoe bracht hun aanbeveling tot gedrags- en oefentherapie (CGT/GET) te verwijderen. In werkelijkheid werd de CDC hiertoe aangespoord door literatuurstudies van drie prestigieuze instituten. Verder is in de artikelen en in de uitzending ten onrechte beweerd dat er geen wetenschappelijk bewijs is dat CGT/GET schadelijk is bij ME/CVS-patiënten. Er zijn wel degelijk wetenschappelijke studies die aantonen dat als ME/CVS-patiënten hun activiteitenniveau gestaag opvoeren, hun gezondheidstoestand verslechtert. Ook is onjuist dat als titel de term ‘chronisch vermoeid’ is gekozen en dat ME/CVS is omschreven als ‘vermoeidheidsziekten’. ME/CVS kent vele namen, maar ‘chronisch vermoeid’ hoort daar niet bij. Chronische vermoeidheid komt voor bij een zeer diverse groep mensen. Slechts een minderheid van de patiënten die chronisch vermoeid zijn, lijdt aan CVS of ME. Door het onzorgvuldig gebruik van deze termen ontstaat een misleidend beeld. Dat de naam ‘chronisch vermoeid’ bij meer mensen een belletje doet rinkelen, zoals De Monitor-journalisten schrijven, heeft te maken met het onbegrip en stigma dat al jarenlang over deze ziekte heerst.
Klagers menen verder dat de berichtgeving niet objectief is en zij onderbouwen ook dit standpunt met een aantal specifieke voorbeelden. Zij vinden dat onder meer een suggestief beeld is geschetst van degenen die kritiek hebben op de besproken behandeling, zonder dat is ingegaan op de inhoudelijke onderbouwing van die kritiek. Daarbij is de toonzetting negatief, hetgeen onder meer blijkt uit het gebruik van de term ‘criticasters’ – dat een negatieve connotatie heeft – ter aanduiding van onder anderen X. Daarnaast wijzen zij erop dat in de uitzending wel een patiënte is geïnterviewd die dankzij CGT genas, maar geen patiënt die door die behandeling verslechterde, zoals gebeurde bij de dochter van X.
Klagers zijn bezorgd dat het stigma en het onbegrip waarmee ME/CVS-patiënten te maken hebben, door de onzorgvuldige berichtgeving verder worden versterkt. Het treft de dochter van X en vele andere ME-patiënten, dat hun situatie wordt ontkend. Klagers hebben dit uitvoerig toegelicht, onder verwijzing naar omvangrijke informatie.
Ook maken klagers bezwaar tegen de werkwijze van de redactie. Naar aanleiding van de oproep van De Monitor aan patiënten en ervaringsdeskundigen hun kennis en ervaring te delen, hebben zij de journalisten voorzien van de nodige informatie. Daarmee hadden fouten in de berichtgeving kunnen worden voorkomen. De journalisten hebben echter laten weten dat het niet mogelijk was alle toegezonden informatie tot zich te nemen. Verder heeft de redactie zich niet gehouden aan gemaakte afspraken. Van Loosdregt heeft op 5 juli 2018 contact opgenomen met X, met de mededeling dat de redactie het voornemen had het verhaal van de dochter van X aan de orde te stellen. Van Loosdregt zou op 10 juli terugbellen, maar heeft dat niet gedaan. Toen X hem op 12 juli benaderde, meldde Van Loosdregt dat de redactie op 13 juli zou vergaderen over de vormgeving van het programma en verzocht hij X ermee rekening te houden dat ze de week daarop zouden langskomen. Vrijdag na de vergadering zou hij X nader informeren. Op 20 juli heeft X een e-mail aan Van Loosdregt gestuurd, met het bericht dat hij niets meer had gehoord en de vraag wat verder de bedoeling was. Ook daarop heeft hij niets meer vernomen. Uiteindelijk gaan de uitzending en de artikelenreeks helemaal niet over zijn dochter, en X vindt het onzorgvuldig dat dit niet aan hem is gemeld.
Ten slotte hebben klagers verscheidene pogingen ondernomen om De Monitor correct te informeren en op onzorgvuldigheden in de berichtgeving te wijzen, maar daaraan is geen gevolg gegeven. Na het verschijnen van het laatste artikel, publiceerden zij een gedetailleerde kritiek. Hierop volgde het artikel van 13 september 2018. In die reactie heeft De Monitor echter nagelaten Y als één van de auteurs te vermelden, is geen link naar opgenomen naar het artikel van klagers en is niet op (al) hun argumenten ingegaan. Daarbij komt dat X in die reactie is weggezet als iemand die onwaarheden verkondigt, terwijl het juist De Monitor is die onjuiste informatie heeft verstrekt. De Monitor spreekt ten onrechte van twee kampen en creëert een zwart-wit tegenstelling die er niet is, aldus klagers.
Op de zitting voegt X hieraan nog toe dat ten onrechte het beeld is geschapen van een groep onredelijke activisten, die andere patiënten van een passende behandeling weghouden. Hij benadrukt dat critici – onder wie klagers – de CTG-behandeling niet in de ban willen doen, maar dat zij die behandeling niet als voorkeursbehandeling aangemerkt willen zien.

De Monitor stelt hier tegenover dat klagers niet-ontvankelijk zijn in hun klachten over de bewuste uitzending. Weliswaar is er voorafgaand aan de uitzending contact geweest tussen X en Van Loosdregt, maar uiteindelijk heeft de redactie besloten om andere patiënten en hun familie te volgen in het programma. Feit is dat in de uitzending geen persoonlijke belangen van klagers zijn geschonden, aangezien niet over hen gepubliceerd is.
Zoals viel te verwachten – gelet op het onderwerp – heeft de redactie naar aanleiding van de uitzending meerdere klachten en reacties ontvangen. Geheel onverplicht heeft de redactie daarop in zijn algemeenheid gereageerd door het artikel van 13 september 2018 te plaatsen. Het betreft een reactie op de kritiek van onder andere de klagers. Dat zij geen genoegen nemen met die reactie, is hun goed recht maar dat maakt hen geen rechtstreeks belanghebbenden.
Voor zover de Raad de klachten van klagers toch inhoudelijk beoordeelt, verwijst De Monitor kortheidshalve naar haar gepubliceerde algemene reactie van 13 september 2018. Daarnaast wijst zij erop dat in het geval klagers andere meningen zijn toegedaan c.q. andere informatie in de uitzending naar voren hadden willen zien komen, dit geen onzorgvuldige journalistiek oplevert. De redactie is zelf eindverantwoordelijk voor de uitzending en is niet verplicht om meningen c.q. andere informatie van derden te verwerken. Dat is nu juist haar redactionele keuze. De redactie heeft dus journalistiek zorgvuldig gehandeld, aldus De Monitor.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

De Raad stelt voorop dat journalisten in beginsel vrij zijn in de selectie van wat zij publiceren. Dit brengt mee dat het aan de redactie is om te bepalen vanuit welke invalshoek(en) een onderwerp wordt belicht en in welke context het bericht wordt gebracht. In diverse eerdere conclusies heeft de Raad dan ook beslist dat de betrokken redactie niet verplicht was om door de klager verstrekte informatie te publiceren.
In dit geval is het de vraag of De Monitor zich – gezien de oproep aan patiënten met en ervaringsdeskundigen op het gebied van ME/CVS, om hun kennis en ervaring te delen – met succes op de hiervoor bedoelde vrijheid kan beroepen.
Naar het oordeel van de Raad is geen sprake van berichtgeving die zo apert eenzijdig, onvolledig en/of feitelijk onjuist is, dat onder deze bijzondere omstandigheden het door klagers aangedragen materiaal in de artikelen en/of de uitzending verwerkt had moeten worden.
Hieraan doet niet af dat X door Van Loosdregt is benaderd met de mededeling dat de redactie het voornemen had in een uitzending aandacht te besteden aan zijn dochter en het verzoek ermee rekening te houden dat ze zouden langskomen.
Het is te betreuren dat het contact tussen Van Loosdregt en X kennelijk niet ideaal is verlopen – de door X weergegeven gang van zaken is niet door De Monitor weersproken – en het zou beter zijn geweest als Van Loosdregt uit eigen beweging X op de geëigende momenten nader had geïnformeerd. Er bestaat echter onvoldoende aanleiding voor de conclusie dat op dit punt journalistiek onzorgvuldig is gehandeld.

Het voorgaande leidt ertoe dat klagers niet als rechtstreeks belanghebbenden kunnen worden aangemerkt ten aanzien van hun klachten over de inhoud van de berichtgeving waarin zij niet zijn genoemd. De Raad begrijpt dat klagers zich als gezondheidswetenschapper en vader van een dochter met ME/CVS c.q. als patiënt nauw betrokken voelen bij de berichtgeving.
Dit maakt echter nog niet dat zij bij die berichtgeving direct betrokken zijn en daardoor persoonlijk in hun belang zijn geraakt. De Raad zal de klachtonderdelen betreffende die berichtgeving – een groot deel van de artikelen en de uitzending – dan ook niet inhoudelijk behandelden.

Het hiervoor geformuleerde uitgangspunt over de redactionele vrijheid opnieuw in aanmerking genomen, is de Raad van oordeel dat met de publicatie van het artikel “Opvallend veel onderzoek naar ME/CVS door familieleden van patiënten” – waarin X is genoemd – geen grenzen van journalistieke zorgvuldigheid zijn overschreden. Er bestond voor De Monitor voldoende aanleiding om te berichten over X op de wijze zoals is gedaan.
Hoewel de Raad er begrip voor heeft dat X zichzelf beschouwd als ‘criticus’, is het gebruik van de aanduiding ‘criticaster’ niet van zodanige aard dat daarmee journalistiek ontoelaatbaar is gehandeld. Ook overigens is niet gebleken dat in dit artikel een zodanig vertekend beeld of onzorgvuldige weergave van de kwestie is gegeven, dat daarmee sprake is van niet-waarheidsgetrouwe of tendentieuze berichtgeving.

Ten slotte vindt de Raad dat De Monitor in het artikel “De Monitor reageert op kritiek uitzending ME/CVS” op een evenwichtige en serieuze wijze heeft gereageerd op door de redactie ontvangen kritiek. Het zou verkieslijk zijn geweest als in dit artikel ook Y zou zijn genoemd als mede-auteur van de door klagers gepubliceerde en aan De Monitor toegestuurde kritiek. Dat dit niet is gebeurd, is echter niet journalistiek onzorgvuldig. Daarbij neemt de Raad mede in aanmerking wat hij hiervoor heeft overwogen ten aanzien van het rechtstreeks belang van klagers. Dat brengt mee dat De Monitor zich niet specifiek tegenover klagers behoefde te verantwoorden en op al hun kritiekpunten diende in te gaan. Het stond De Monitor bovendien vrij om zich niet achter die kritiek te scharen. Dat klagers zich niet in de reactie kunnen vinden, is onvoldoende voor de conclusie dat de publicatie jegens hen onzorgvuldig is geweest.

Relevant punt uit de Leidraad van de Raad: A.
Relevante eerdere conclusies van de Raad: RvdJ 2010/32 en RvdJ 2010/10
Relevant artikelen uit het Reglement voor de werkwijze van de Raad: 2 lid 1en 9 lid 2

CONCLUSIE

Voor zover de klacht is gericht tegen het niet nakomen van afspraken en de artikelen “Opvallend veel onderzoek naar ME/CVS door familieleden van patiënten” en “De Monitor reageert op kritiek uitzending ME/CVS” hebben S. van Loosdregt, B. Hetebrij, T. van de Keuken en De Monitor (KRO-NCRV) journalistiek zorgvuldig gehandeld. Voor het overige is de klacht niet inhoudelijk behandeld.

Zo vastgesteld door de Raad op 28 februari 2019 door prof. mr. B.E.P. Myjer, voorzitter, mr. I.R.J. Barends, mw. L.M. van de Langenberg MSc, H.P.M.J. Schneider en mw. M. Stenneke, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris.